dirhemy z Obiszowa

opublikowano: 2025-12-14, ostatnia aktualizacja: 2026-01-11

Co nieco o samym obiszowskim skarbie pisałem już w artykule paciorki szklane z Obiszowa, a tutaj chciałbym poświecić kilka słów samym monetom, a właściwie tym arabskim tj. dirhemom, zwanym również dirhamami.

W skład naszego skarbu wchodziło 38 fragmentów orientalnych monet, jednak tylko kilka z nich udało się ściślej zidentyfikować, zazwyczaj ze względu na ich silne rozdrobnienie. Autorzy opracowania skarbu, układając monety w katalogu, kierowali się właśnie możliwością identyfikacji władcy i jego dynastii, zastosowując poniższą kolejność (Bartczak et al. 1990 s. 14).

I. Dynastia Abbasydów
a) ściślej określone (nr 1)
b) datowane typem legendy charakterystycznej dla władcy (nr 2)
c) prawdopodobnie abbasydzkie na podstawie pisma i typologii (nr 3)
II. Dynastia Samanidów
a) ściślej określone (nr 4-6)
b) z fragmentem nazwy mennicy (nr 7-9)
c) prawdopodobnie samanidzkie na podstawie pisma i typologii (nr 10)
III. Dynasta Buwajhidów (nr 11)
IV. Naśladownictwa (nr 12-13)
V. Nieczytelne (brak danych określających, zatarte, zniszczone) (nr 14-38)

Obiszowski skarb prezentowany był na wystawie czasowej zatytułowanej Skarby Ziemi Głogowskiej w Muzeum Archeologiczno-Historycznym (MAH) w Głogowie w okresie wrzesień 2006 – wrzesień 2007. W katalogu wystawy znalazł się dirhem Isma’ila ibn Ahmada (Grochowska 2006). Wystawa była wtedy również prezentowana w formie multimedialnej na stronie internetowej muzeum, gdzie podziwiać można było fragment samanidzkiego dirhema skatalogowanego pod numerem 7 (Bartczak et al. 1990 s. 15) lub 8 (Butent-Stefaniak et al. 2013 s. 346).

Ośrodek Archeologiczno-Numizmatyczny (OAN) Oddział MAH w Głogowie za pośrednictwem swojej strony Facebook udostępnił dobrej jakości zdjęcia kilku zabytków wraz z opisami:

  • Nr inw.: MG/N/182/4; Isma’il ibn Ahmad (emir samanidzki; 892-908); Srebro; Waga: 1,81 g; Średnica: 27 mm
  • Nr inw.: MG/N/182/5; Nuh ibn Nasr (emir samanidzki; 942-954); Srebro; Waga: 0,55 g; szer.: 11 mm; dł.: 13,5 mm
  • Nr inw.: MG/N/182/59; Al-Ma’mun (kalif abbasydzki; 813-833); Srebro; Waga: 0,79 g; szer.: 12,5 mm; dł.: 17 mm

W części katalogowej skupię się tylko na tych monetach, dla których udało się przynajmniej w przybliżeniu określić władcę, a co za tym idzie, możemy łatwo znaleźć lepiej zachowane egzemplarze. Pominięte zatem zostaną poniższe zabytki, do których po szczegóły odsyłam do katalogów (Bartczak et al. 1990 s. 14-16; Butent-Stefaniak et al. 2013 s. 345-347):

  • 1 fragment monety Abbasydów
  • 3 fragmenty monet Samanidów wyemitowane w mennicach: Buchara, Samarkanda, al-Shash vel aš-Šaš (Taszkent)
  • 1 fragment monety Buwajhidów
  • 2 fragmenty imitacji monet arabskich
  • 25 nieokreślonych fragmentów monet

Myślę, że warto wspomnieć, że dirhemy pojawiły się również w składzie kilku innych skarbów zdeponowanych w dziadoszyckiej domenie, wśród których obiszowski skarb plasowałby się na pierwszym lub drugim miejscu, układając je od zdeponowanych najdawniej:

terminus post quem dirhemy źródło
O b i s z ó w
965 lub
ok. 970 lub
975		 38 fragmentów (szczegóły w niniejszym artykule) Butent-Stefaniak et al. 2009 s. 108, Butent-Stefaniak et al. 2013 s. 345
G o s t y ń
ok. 990 lub
lata 60.-70. X w.		 przeważająca większość wszystkich rozdrobnionych monet ważących 683 g Paszkiewicz 2023 s. 104
M a n i ó w
1037 lub
1050?		 2 fragmenty Butent-Stefaniak et al. 2013 s. 326
C h o c i e m y ś l
1050 5 fragmentów w tym:
1 abbasydzki,
1 buwajhidzki (‘Imad al-Dawla, wyemitowany w Suq al-Ahwaz w latach 946-950)		 Bogucki et al. 2016 s. 251

Najstarsze arabskie monety pojawiają się na naszym terenie jako znaleziska luźne. Ciekawym wśród nich, bo o niejasnym pochodzeniu, jest abbasydzki dirhem al-Mansura, wyemitowany w Madinat as-Salam (Bagdad) w 158 roku Hidżry (A.D. 774/5), który prawdopodobnie pochodzi z wywiezionej na wysypisko nieprzebadanej hałdy archeologicznej z Górnej Reduty na Ostrowie Tumskim w Głogowie (Paszkiewicz 2022 s. 107, Paszkiewicz 2023 s. 179).

Do naszego spisu dorzucę również wzmiankę o wyjątkowym, bo dopiero drugim pewnym na terenie Polski, przedstawicielu innego typu arabskich monet. A mianowicie w okolicach Starej Rzeki i Retkowa znaleziono złotego dinara Abbasydy al-Mahdiego wybitego w 159 roku Hidżry, czyli Anno Domini 775/6 roku (Bogucki et al. 2016 s. 255, Paszkiewicz 2023 s. 105).

Zaskoczeniem może być brak znalezisk najpopularniejszego na Śląsku samanidzkiego dirhema Nasr ibn Ahmada panującego w latach A.D. 914-943, ale w obliczu tak wielu niezidentyfikowanych fragmentów monet nie można wykluczyć i jego obecności na naszym terenie (Panic et. al 2025 Ryc. 3).

Katalog obiszowskich dirhemów rozpoznanych władców

numer1 władca2
mennica		 data wybicia3 opis4
A b b a s y d z i
2; 1 [al-Ma’mun]
?		 813-833 0,791 g;
ok. 1/4;
138
1; 2 [al-Muqta]dir
?		 908-932 0,497 g;
ok. 1/6;
122
S a m a n i d z i
4; 4 Isma’il b. Ahmad
?		 892-907 1,813 g;
ok. 1/2;
56
5; 5 [Nuh b. N]asr
Ma’din		 942/3-954 0,560 g;
ok. 1/6;
57
6; 6 [N]uh [b. Nasr]
?		 942/3-954 0,294 g;
ok. 1/10;
62
10; 7 [Ab]d [al-Malik] b. Nu[h] lub
[Man]s[ur] b. Nu[h]
?		 954-961 lub
961-976		 0,295 g;
?;
90a

1 numer katalogowy w kolejności wg: Bartczak et al. 1990; Butent-Stefaniak et al. 2013.
2 brak lub nieczytelne litery ujęto nawiasem kwadratowym [ ].
3 lata A.D. wzięte za Butent-Stefaniak et al. 2013.
4 waga; wielkość fragmentu; numer inwentarzowy znaleziska.

Lepiej zachowane zabytki

Poniżej umieszczam przykładowe dirhemy władców rozpoznanych w obiszowskim skarbie, do których udało mi się dotrzeć, a w których znajduję największe, na ile to możliwe, podobieństwo do naszych zabytków. Pod monetami umieściłem informacie dotyczące zabytków tak jak je oryginalnie opisano w źródłach numerując opisy zgodnie z kolejnością umieszczenia fotografii zaczynając od lewej. W opisach pogrubiłem miejsce wybicia monety.

al-Ma’mun

  1. Abbasid, Al-Ma’mun (AH 196-218 / 812-833 AD), silver Dirham, AH 204 / 819 AD, Isfahan, citing the Imam Ali b. Musa al-Rida and vizier Dhu’l-Riyasatayn, 2.88g (A. 224). Very Fine, slight wave to the flan, rare.
  2. ISLAMIC, ‘Abbasid Caliphate. al-Ma’mun. AH 199-218 / AD 813-833. AR Dirham (27mm, 2.87 g, 10h). Citing ‘Ali ibn Musa al-Rida as heir and Dhu’-l Ri’asatayn. Madinat Isbahan mint. Dated AH 204 (AD 819/20). Album 224; ICV 391. VF, toned. Rare.
  3. This coin was minted by Maʾmun after the fourth fitna. Note the ʿAlid content.
    Obverse: In field: “no deity other than the One God, He has no associate, the east”; Inner margin: “in the name of God this dirham was struck in Marw the year two and two hundred”; Outer margin: “the command is God’s, past and future, and on that day the faithful will rejoice in the victory granted by God.” [Surah 30: 4-5].
    Reverse: In field : “for God, Muhammad is the messenger of God, al-Ma’mun, God’s caliph, among those things ordered by the Prince al-Rida, the heir to the Muslims, ‘Ali bin Musa’ bin ‘Ali bin Abi Talib, possessor of the two authorities”; In margin:  “Muhammad is the messenger of God, who sent him with guidance and the religion of truth that he might make it supreme over all other religions even though the polytheists may detest it” [9: 33]

al-Muqtadir

  1. Abbasid, al-Muqtadir (295-320h / 908-932 AD), silver presentation or donative Dirhem with broad outer margin, Madinat al-Salam, 311h, 2.63g (A. 246A; W. 432). Very fine, scarce.
  2. ABBASID AL-MUQTADIR (295-320h) Dirham, Madinat al-Salam 297h with heir cited abul-abbas bin abinr al-munenin. Weight : 2.49 g. Size : 27 mm. EXTREMELY FINE
  3. Abbasid Caliphate. Al-Muqtadir. AH 295-320 / AD 908-933. AR Donative Dirham . Medallic type with broad margins. Madinat al-Salam mint. Dated AH 310 (AD 922/3). Ilisch DI 21; Album 246A. About Extremely fine and Rare. Weight: 3.2g Diameter: 27mm

Isma’il ibn Ahmad

  1. Emir: Isma’il Samani (892-907), Mint: Samarkand, Weight: 2.3 g, Diameter: 27 mm
  2. 896/7; Samarqand; 283; Tbg IX 18, var.; 2,83; 27,0
  3. 899/900; al-Shash; 286; Tbg IX 26; 3,12; 28,5

Nuh ibn Nasr

  1. SAMANID, Nuh I ibn Nasr, 943-954 AD, dirham, 339 AH (950 AD), Ma’dan mint, silver, 32mm, 4.7g, A1456, edge flaws, F
  2. Samanid Nuh b. Nasr (331-343h), AR Dirham. Mint: Bukhara, Date: 339h. Weight: 3.42 gm. Size: 29 mm. Extremely Fine
  3. 946/7; Bukhara; 335; Tbg IX 502; 2,97; 28,0
  4. Samanid, Samarqand AR Dirham AH 334 – Nuh II (b. Nasr) (AH 331-343 / AD 943-954) 3.30g. 30mm. VF/VF Album 1456 C. VF/VF

Abd al-Malik ibn Nuh

  1. Samanid, ash-Shash AR Dirham AH 344 – Abd al-Malik I (b. Nuh III) (AH 343-350 / AD 954-961) 3.69g. 31mm. VF/VF Album 1462 C.
  2. Samanid. Abd al-Malik I b. Nuh. 343-350/954-961. AR dirham (31 mm, 3.83 g). al-Shash, A.H. 346 (?). Album 1462. Fine.
  3. SAMANID Abd al-Malik b Nuh. AR Dirham, Mint: Bukhara, Date: 346h. Weight: 3.31 gm. Size: 30 mm. Good Very Fine, Scarce

Mansur ibn Nuh

  1. Emir: Mansur I (961-976), Mint: Bukhara, Weight: 3.22 g, Diameter: 30.5 mm
  2. Emir: Mansur I (961-976), Mint: Balkh, Weight: 3.04 g, Diameter: 32 mm
  3. Samanid, Samarqand AR Dirham AH 359 – Mansur I (b. Nuh II) (AH 350-365 / AD 961-976) 3.08g. 31mm. AU/AU Mint luster. Album 1466 C.

Literatura

Bartczak et al. 1990
Bartczak Andrzej, Pokora Henryk, Suchodolski Stanisław ‘Skarb z X w. Z Obiszowa w woj. Legnickim’, [w:] ‘Wiadomości Numizmatyczne’, R. 34, s. 9-29, Warszawa 1990;

Bogucki et al. 2016
Bogucki Mateusz, Ilisch Peter, Malarczyk Dorota, Chabrzyk Piotr, Kędzierski Adam, Kulesza Michał, Nowakiewicz Tomasz, Wawrzczak Roksana ‘Frühmittelalterliche münzfunde aus Polen 2011-2013. Addenda et corrigenda’, [w:] ‘Frühmittelalterliche münzfunde aus Polen’, Inventar V, Warszawa;

Butent-Stefaniak et al. 2009
Butent-Stefaniak Barbara, Malarczyk Dorota ‘Obieg pieniężny na Śląsku we wczesnym średniowieczu (od X do połowy XII wieku)’, Wrocław 2009;

Butent-Stefaniak et al. 2013
Butent-Stefaniak Barbara, Ilisch Peter, Malarczyk Dorota, Nowakiewicz Tomasz ‘Frühmittelalterliche münzfunde aus Kleinpolen und Schlesien’, [w:] ‘Frühmittelalterliche münzfunde aus Polen’, Inventar IV, Warszawa;

Czapla 2007
Czapla Krzysztof ‘Dziadoszanie. Plemię zamieszkujące ziemię głogowską we wczesnym średniowieczu’, Głogów-Wietszyce 2007;

Grochowska 2006
Grochowska Agnieszka ‘Skarby Ziemi Głogowskiej’, katalog wystawy, Głogów 2006;

Kuleshov et al. 2018
Kuleshov Viacheslav, Jonsson Kenneth, Holmberg Jansson Ylva ‘Corpus nummorum saeculorum IX-XI qui in Suecia reperti sunt: Catalogue of coins from 9th to 11th centuries found in Sweden. Supplement and revision 1. Gotland, 1S. Alva, 14. Lilla Kruse‘, Stockholm 2018.10.18;

Panic et. al 2025
Panic Arkadiusz, Pankiewicz Aleksandra, Pawlicki Jakub Karol ‘Arabic Dirhams and Other Trade Related Artefacts from Łozina, Długołęka Commune, Lower Silesia’, [w:] ‘Wiadomości Numizmatyczne’, R. LXIX, z. 213, s. 43-73, Warszawa 2025;

Paszkiewicz 2022
Paszkiewicz Borys ‘Skarb z Czarnkowa: zanim powstał Śląsk’, [w:] ‘Skarb srebrny z X wieku z Czarnkowa pod Legnicą. Bibliotheca Nummaria Leopoldina 4’, s. 159-187, Wrocław 2022;

Paszkiewicz 2023
Paszkiewicz Borys ‘Śląsk w X wieku: źle postawione zagadnienie’, [w:] ‘Slavia Antiqua’, t. LXIV, s. 77-131, Poznań 2023.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *