opublikowano: 2026-04-27, ostatnia aktualizacja: 2026-04-30
Jesienią 2008 roku na polu ornym w pobliżu wsi Grębocice Patryk Makowiec z Głogowa znalazł, a następnie przekazał mgr. Andrzejowi Krzyszowskiemu z poznańskiego Muzeum Archeologicznego przedmiot zidentyfikowany jako fragment brązowego wczesnośredniowiecznego okucia końcówki pasa awarskiego bądź wielkomorawskiego. Zabytek w obecnej postaci ma ponad 3,8 cm długości, 2 cm szerokości oraz ponad 3 mm grubości (Jaworski et al. 2012 s. 27, 30).
Artefakt z jednej strony pokryty jest ornamentem plastycznym, a z drugiej strony zachował się odcisk tkaniny utrwalony prawdopodobnie w modelu woskowym naniesionym tam w procesie odlewania okucia metodą na wosk tracony. Szczegółowe badania zarówno odbitej tkaniny, jak i stopu brązu wskazują, że ich wytwórcy posiadali stosunkowo duże umiejętności fachowe. W półowalnej części zabytku wykonano otwór o średnicy 1,7 mm, w którym tkwił nit o długości 3,5 mm wykonany z bardziej miękkiego rodzaju stopu brązu niż okucie (Jaworski et al. 2012 s. 31-39).
W obecnej postaci obiekt jest prawdopodobnie dolnym fragmentem okucia końcówki pasa, które zostało przełamane. Brakująca górna część bezpośrednio łączyła się z rzemieniem pasa, natomiast zachowana część przedmiotu została obrócona o 180°, przewiercona i wtórnie do czegoś przynitowana (Jaworski et al. 2012 s. 30).
Najciekawszym elementem zabytku jest ornament plastyczny, którego najbardziej rozpoznawalną częścią jest motyw głowy przedstawionej en face zwieńczonej czymś, co przypomina rogi, uszy lub wystylizowane włosy. Dlatego trudno powiedzieć, czy mamy do czynienia z głową ludzką, zwierzęcą czy postacią fantastyczną. Nie jest wykluczone, że przedstawiona część znajduje się już za głową lub stanowi jej tło, co otwiera jeszcze więcej możliwości interpretacji. Poniżej głowy znajduje się splot prostych i zaokrąglonych linii w układzie symetrii środkowej z wyraźnie zaznaczonym środkiem.
Badacze zauważają pewne podobieństwa ornamentyki grębocickiego okucia (twarz, perełki wzdłuż krawędzi) do tzw. okuć maskowatych pochodzących z ekumeny Awarów oraz wyrobów wykonanych w tzw. stylistyce blatnicko-mikulczyckiej (Jaworski et al. 2012 s. 40, patrz Garam 2001 Taf. 97). Nie będę tu przytaczał szczegółów na temat blatnicko-mikulczyckiego stylu przywoływanych przez autorów, gdyż paradygmat ten doczekał się późniejszej krytyki (Robak 2017), niemniej wrócę do niektórych z wymienianych tam zabytków. Kierując się założeniem, że mamy do czynienia z przedstawieniem motywu maski, która w oryginalnie wytworzonym przedmiocie była ukazana do góry nogami, możemy się pokusić o odtworzenie hipotetycznego wyglądu całego ornamentu zdobiącego oryginalne okucie końcówki pasa.
Spośród wymienionych analogii, największą uwagę przykuwa zabytek z grobu I w Keszthely-Fenékpuszta ze względu na obecność odwróconej twarzy na ornamencie. Srebrne okucie końcówki pasa w typie Kunágota-Mersin pochodzące z grobu wojownika jest jednym z przykładów bizantyjskiego wpływu na sztukę wczesnych Awarów z początku VII wieku. Przedstawiono na nim dwie brodate twarze zorientowane symetrycznie po obu stronach medalionu. Symbol umieszczony w medalionie identyfikowano z tamgą lub też upatrywano w nim podobieństw do ażurowych krążków będących ozdobami merowińskich kobiet. Na okuciu mogły również zostać przedstawione symbole chrześcijańskie (Nagy 2002 s. 155), a nawet twarz Chrystusa (Garam 2001 s. 132), ponieważ kultura Keszthely miała zachować swój bizantyjsko-chrześcijański charakter po najeździe Awarów (Wamers 2008 s. 62-63).
Oprócz wspomnianego okucia odkryto kilka bardzo podobnych egzemplarzy (lustrzane odbicie dwóch twarzy przedzielonych niemal identycznym medalionem), które najpewniej zostały wytworzone w tych samych warsztatach lub w tym samym kręgu kulturowym: Csákberény-Orondpuszta grób 28 (na tablicy 97 omyłkowo podpisany jako grób 214), grób 211 (raczej chodzi o grób 111, patrz László G. 2015 Taf. 10), grób 262, Szekszárd-Bogyiszlói grób 238, Vértesacsa grób 1, Oroszlány II grób 41 (Garam 2001 s. 131, Taf. 97:2-6,8).
Dysponujemy również znaleziskami, które wydają się bardziej oddalonymi naśladownictwami zabytków z grupy, do której należy ten z Keszthely-Fenékpuszta. Maski na okuciu zakończenia pasa z Győr różnią się między sobą w kilku aspektach: są raczej zwierzęce, nie są swoim pionowym odbiciem lustrzanym i różnią się między sobą (patrz Garam 2001 tabl. 97:9, Fettich 1937 Taf. 8:6, Nagy 2002 Abb. 6:3). Natomiast w okuciu z Gátér pomimo zachowanego trzyczęściowego układu ornamentu dochodzi do jeszcze większych odstępstw od pierwowzorów – na przykład twarz umieszczona jest w medalionie na środku (patrz Garam 2001 tabl. 97:10). Okucia zakończeń pasów przedstawiające najwyraźniej wizerunek brodatej twarzy, jak to z Keszthely-Fenékpuszta, są najwcześniejsze i mają być prototypami do później wytwarzanych naśladownictw (Garam 2001 s. 132).
Okucia typu Kunágota-Mersin charakteryzują się trójdzielnością ornamentu plastycznego składającego się z bliźniaczych motywów przedzielonych centralnie umieszczonym medalionem (patrz np. Ozora oraz Kunszentmárton). Podwójnie przedstawiane motywy często interpretuje się jako rośliny lub zwierzęta, a niektóre z tych identyfikowanych jako ptaki, przywodzą skojarzenie z twarzami lub maskami (patrz okucie z Kunágota oraz okucie z Muzeum Narodowego w Kijowie). Wnętrza okrągłych medalionów wypełniają różne symbole, w których rozpoznaje się m.in. krzyże czy monogramy (Tobias 2011), miały być pierwowzorami dla centralnych rozet w naśladownictwach awarskich (Garam 2001 s. 132).
Garnitur okuć rzemienia z Blatnicy składał się z 11 elementów, na których powtarzał się niemal identyczny motyw uchwycający schematyczny wizerunek twarzy lustrzanie powtórzonej po drugiej stronie centralnie umieszczonego guza z naniesionym krzyżem. Różni badacze dopatrywali się w wizerunku motywu postaci siedzącej na zwierzęciu, triumfującego Dionizosa, oranta z uniesionymi rękami, „Daniela z lwami”, czy maski otoczonej ornamentem roślinnym (Robak 2017 s. 124), bądź też czworonożnego zwierzęcia wyobrażonego z profilu z głową en face (Robak 2013 s. 129). Okucia z Blatnicy wykazują dużo zbieżności ze stylistyką okuć karolińskich datowanych na około połowę IX w. (Robak 2017 s. 130). Wątku maskowatego nie należy traktować tu jako wyróżnika stylu, bo można go odnaleźć w wielu kręgach kulturowych wczesnośredniowiecznej Europy i Bliskiego Wschodu, jak na przykład awarskim, longobardzkim, karolińskim, skandynawskim oraz bizantyjsko-orientalnym (Robak 2013 s. 129).
Wśród zabytków reprezentujących styl Oseberg (lata 800-875) lub Borre (lata 850-950) na uwagę zasługują bliźniaczo ozdobione: brosza języczkowata ze Stokke oraz okucie zakończenia pasa z Var Store. Głowy “chwytających bestii” wyobrażone na tych zabytkach są widoczne en face i zorientowane w stronę centrum, które wydaje się być ciałem większego ze zwierząt (patrz Rygh 1885 Fig. 663). Korpus stworzenia jest zorganizowany na kształt poprzeplatanego różnymi częściami ciała okręgu przypominającego medalion w centralnej części okuć typu Kunágota-Mersin. Należy wspomnieć, że ornament na broszy języczkowatej ze Stokke jest otoczony perlistym zdobieniem biegnącym wzdłuż krawędzi okucia.
Na koniec warto przybliżyć wizerunek na okuciu z Redikoru utożsamianego z kulturą łomowatowską datowaną na V-IX wiek (Ломоватовская культура), którą łączy się z kolebką Węgrów. Schematyczne wyobrażenie przedstawionej tu postaci przypomina grębocicką maskę. W jej górnej części również znajduje się coś, co przypomina rogi lub uszy. Badacze utożsamiają wyobrażoną postać z którymś z czteroramiennych buddyjskich bogów (László K. 2018 s. 140-142).
Oczywiście powyższe to tylko zaczątki kierunków, w które mogłyby iść badania prowadzone w celu przybliżenia zachowanej i brakującej treści ornamentu, jaką przedstawia okucie zakończenia pasa z Grębocic. W czasach, w których profanum i sacrum przenikały się w każdej aktywności codziennej egzystencji, przedstawiona treść z pewnością niosła jakąś symbolikę zarówno dla twórców, jak i ostatecznych użytkowników, choć może niekoniecznie tę samą, jeśli powstała w różnych kręgach kulturowych. Jest również szansa, że zabytek powstał w lokalnych warsztatach jako odwzorowanie obcych popularnych wzorów bądź jest ich adaptacją dla lokalnych potrzeb. Daleki jestem tu jednak od próby odgadnięcia, kim lub czym miałaby być przedstawiona na zabytku twarz, gdyż uważam, że temat ten zasługuje na osobne badania.
rekonstrukcja
Kierując się poniższymi założeniami, swoją rekonstrukcję postanowiłem oprzeć na podobieństwie do tzw. okuć maskowatych powstałych w różnych okresach i częściach Europy pod wpływem – jak się wydaje – inspiracji trójdzielnym układem ornamentu plastycznego okuć zakończeń pasa typu Kunágota-Mersin zapoczątkowanego w Bizancjum:
- grębocicki zabytek przedstawia maskę do góry nogami, zatem należy się spodziewać w brakującej części motywu czegoś przedstawionego w stronę “właściwą”;
- dysponujemy przykładami dwukrotnego lustrzanego powielania motywu;
- zachował się wyraźny punkt, który jest środkiem symetrii części zachowanego motywu w sposób umożliwiający uzupełnienie lustrzanego odbicia pełnego motywu.
Uzupełnienie brakującej części motywu poprzez lustrzane odbicie tego czym dysponujemy jest tu najłatwiejszym zadaniem. Natomiast więcej trudności przysparza wybór spośród różnych rozwiązań stosowanych w konstrukcji końca okucia, które powinno zawierać połączenie ze skórzanym pasem. Część tę postanowiłem maksymalnie uprościć, nadając jej kształt prostokąta, kontynuując okalające perliste obramowanie motywu i pozostawiając wolną przestrzeń na nity po obu stronach i pomiędzy “rogami” przedstawionej głowy.
Rekonstrukcji na bazie mojego pomysłu podjął się Dawid Lewandowski z Moravia Magna, który wykonał okucie metodą odlania brązu na wosk tracony. Muszę przyznać, że odlew urzeka dbałością oddanych detali oryginału, pomimo że szerokość przestrzeni pomiędzy wypukłymi liniami jest większa niż w oryginale. Wisieńką na torcie jest odciśnięcie tkaniny na odwrocie rekonstrukcji wykonane w podobny sposób jak w zabytku.
Kolejnym etapem powinno być przełamanie tak zrekonstruowanego okucia, a następnie przewiercenie i przynitowanie do czegoś jego dolnej połowy, ale przyznam, że nie mam serca do potraktowania tak udanego wyrobu w ten sposób.
Literatura
Bogucki 2016
Bogucki Mateusz ‘Intercultural relations of the inhabitants of Polish territory in the 9th and 10th centuries’ [w:] ‘The past societies. Polish lands from the first evidence of human presence to the early middle ages. 5. 500 AD – 1000 AD’, 224-276, Warszawa 2016;
Bollók 2021
Bollók Ádám ‘A century of gold. The Rise and Glory of the Avar Khaganate in the Carpathian Basin’, Budapest 2021;
Fettich 1937
Fettich Nándor ‘A honfoglaló magyarság fémművesség’ [w:] ‘Archaeologia Hungarica’, t. XXI, Budapest 1937;
Garam 2001
Garam Éva ‘Funde byzantinischer Herkunft in der Awarenzeit vom Ende des 6. bis zum Ende des 7. Jahrhunderts’ [w:] ‘Monumenta Avarorum Archaeologica’, Vol. 5, Budapest 2001;
Jaworski et al. 2012
Jaworski Krzysztof, Krzyszowski Andrzej, Miazga Beata, Sikorski Andrzej ‘Blatnickie okucie końcówki pasa z Grębocic koło Głogowa a problem napływu tzw. brązów awarskich i blatnicko-mikulczyckich na obszar Dolnego Śląska’ [w:] ‘Śląskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 54, s. 27-47, Wrocław 2012;
László K. 2018
László Klima ‘Eastern Religious Motifs on the Belt Mounts of Subotsi Group, Kushnarenkovo Culture and Lomovatovo Culture’ [w:] ‘Археология Евразийских степей’, No 6, s. 136-149, Kazan 2018;
László G. 2015
László Gyula ‘Das awarenzeitliche Gräberfeld in Csákberény-Orondpuszta’ [w:] ‘Monumenta Avarorum Archaeologica’, Vol. 11, Budapest 2015;
Nagy 2002
Nagy Margit ‘Synkretistische Elemente in der friihawarenzeitlichen Ornamentik. Zur Frage der awarenzeitlichen Variante des Motivs “Maske bzw. Menschengesicht zwischen zwei Tieren”‘ [w:] ‘Zalai Múzeum’, 11, Zalaegerszeg 2002;
Robak 2013
Robak Zbigniew ‘Studia nad okuciami rzemieni w typie karolińskim. VIII-X wiek. Część I’ [w:] ‘Archaeologica Slovaca Monographiae’, tom XVIII, Nitra 2013;
Robak 2017
Robak Zbigniew ‘The origins and the collapse of the Blatnica-Mikulčice paradigm’ [w:] ‘Slovenská Archeológia’, LXV-1, s. 99-162, Nitra 2017;
Rygh 1885
Rygh Oluf ‘Norske oldsager, ordnede og forklarede’, Oslo 1885;
Tobias 2011
Tobias Bendeguz ‘Riemenzungen mediterraner Gürtelgarnituren mit Monogrammen. Studien zur Chronologie und Funktion’ [w:] ‘Acta Praehistorica et Archaeologica’, t. 43, s. 151-188, Berlin 2011;
Wamers 2008
Wamers Egon ‘Salins Stil II auf christlichen Gegenständen. Zur Ikonographie merowingerzeitlicher Kunst im 7. Jahrhundert’ [w:] ‘Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters’, t. 36, s. 33-72, Bonn 2008.