opublikowano: 2026-04-07, ostatnia aktualizacja: 2026-04-08
W niniejszym tekście przybliżymy nieco przedmioty przybierające formę żelaznych małych smukłych sztabek, których największa szerokość przypada w 2/3 lub 3/4 ich wysokości. Krótszy z końców jest okrągły w przekroju, natomiast dłuższy jest prostokątny. Zabytki pomimo zauważalnej standaryzacji kształtu, różnią się rozmiarami i ciężarem. Przywołam tu tylko te dane, które bliżej opisano w literaturze: Trepcza-Horodno – zakres długości 4,8-8,7 cm i wagi równe 10 g, 15 g, 30 g, 40 g, 45 g (Kotowicz 2002 s. 221) oraz Gilów – zakres długości 6,0-7,2 cm i wagi równe 12 g, 16 g, 18 g (Jaworski 2005 s. 293).
Tytułowe zabytki były różnie nazywane w literaturze tematu, często mianem sugerującym ich rolę np. “grot”, grot żelazny, grot bełtu kuszy, grzywna grotopodobna, przedmiot grotopodobny, grzywienka, przebijak, szydło, dłutko, ostrze (Jaworski 2005 s. 294), albo od najbardziej reprezentatywnej serii – sztabkami typu Gilów (Jaworski et al. 2026 s. 154). Wśród najpopularniejszych teorii tłumaczących ich zastosowanie jawią się one jako: groty drewnianej maczugi – w Gilowie 6 “grotów” wystąpiło w skupieniu o średnicy 40 cm, gwoździe do łączenia drewnianych elementów konstrukcji wałów – w Gilowie w sumie 10 sztuk wystąpiło w wale lub jego sąsiedztwie oraz płacidła – depozyt przedmiotów żelaznych w Gilowie i nagromadzenie zabytków w Trepczy (Jaworski 2005 s. 294). Nie wyklucza się również, że mogły pełnić funkcję półfabrykatów do produkcji grotów lub noży (Kotowicz 2002 s. 225), albo też punc do tłoczenia wzorów na blasze, czy kolców brony (Jaworski et al. 2026 s. 154).
Badacz gilowskiego grodziska proponuje datowane grzywien grotopodobnych na IX wiek: Gilów, Mikulčice, Břeclav-Pohansko, prawdopodobinie okazy z miejscowości Trepcza, Naszacowice, Czeladź Wielka, Chodlik oraz na X wiek: Obiszów (Jaworski 2005 s. 294). Podkreśla również, że na wielu z polskich stanowisk, na których odkryto grzywny grotopodobne, wystąpiły również zabytki o proweniencji wielkomorawskiej (Jaworski et al. 2026 s. 154).
Wachowski sugerował śląską genezę grzywien grotopodobnych, które miały wypełnić lukę w obszarze występowania grzywien siekierkopodobnych jako płacidła do finansowania drobniejszych transakcji niż tych zawieranych z udziałem mis tzw. typu śląskiego (Wachowski 1997 s. 69). Wydaję się jednak, że przedmioty miały charakter interregionalny (Kotowicz 2002 s. 225).
W literaturze do tej pory zidentyfikowano poniższe grzywny grotopodobne z terenów Dziadoszan:
- Czeladź Wielka, stan. 2:
- warstwa II poza granicami cmentarza, opisana jako “szydło – przebijak?” (Lodowski 1980 s. 45 Ryc. 22:b)
- warstwa II poza granicami cmentarza, brak opisu (Lodowski 1980 Ryc. 22:e)
- Obiszów, stan. 9, znaleziono 5 sztuk, według informacji ustnej od Pawła Rzeźnika (Jaworski 1998 s. 472) – dotarłem tylko do informacji o 4 zabytkach opisanych jako tzw. groty żelazne (Siemianowska 2011 s. 5), są wśród nich wszystkie 3 egzemplarze wspomniane w publikacjach (Pokora et al. 1998 s. 324-325):
- Obi40a/86, ob. 2A (Pokora et al. 1998 Ryc.3:d, Czapla 2014 Ryc. 54:i, Siemianowska 2011 Ryc. 2A/I:4) – skala zabytku na rysunku w publikacji Czapli odstaje od pozostałych
- Obi232/97, ob. 8, w-wa IV (Siemianowska 2011 Ryc. 8/I:2)
- Obi274/97, ob. 9, w-wa I (Siemianowska 2011 Ryc. 9/I:6)
- Obi285/97, ob. 9, w-wa IV (Siemianowska 2011 Ryc. 9/I:7
- Żukowice, stan. 47, warstwa kulturowa (Czapla 2014 Ryc. 54:j)
Prawdopodobnie znanych jest o wiele więcej tego typu zabytków z terenów Słowiańszczyzny, które nie zostały właściwie rozpoznane, jak być może zabytki z Gniezna o długości około 7 cm opisane jako żelazne tłoczki (Kostrzewski 1939 Tab. L:1-2) bądź nie zostały jeszcze opracowane (znalezisko z terenu powiatu biłgorajskego publikowane na stronie Facebook Muzeum Ziemi Biłgorajskiej). Istnieje również szansa, że niektóre z tu przytaczanych zabytków w rzeczywistości pełniły różne funkcje.
Ostatnio pojawiła się publikacja opisująca skarb żelazny odkryty w jednym z wałów grodziska Stary Książ, w skład którego wchodziła taka grzywna grotopodobna (Jaworski et al. 2026 s. 154). Pozostaje nam cierpliwie czekać na udostępnienie szerszemu gronu wymienionego tam artykułu całkowicie poświęconego tytułowym zabytkom (Jaworski 2025).
Moje grzywny grotopodobne, których zamierzam używać jako płacideł, zostały zrekonstruowane przez Łukasza Dudka (Hoopoe’s Forge, stąd wylądowały obok zestawu mis tzw. typu śląskiego w portfelu wzorowanym na zabytku z Elisenhof. Dwie z nich zostały wykonane z żelaza pudlarskiego, ale trudno mi powiedzieć które.
Literatura
Czapla 2014
Czapla Krzysztof ‘Dziadoszanie. Plemię zamieszkujące ziemię głogowską w X wieku’, Głogów 2014;
Jaworski 1998
Jaworski Krzysztof ‘Konstrukcje obronne wczesnośredniowiecznego grodziska w Gilowie w świetle najnowszych badań’ [w:] ‘Śląskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 40, s. 463-474, Wrocław;
Jaworski 2005
Jaworski Krzysztof ‘Grody w Sudetach (VIII-X w.)’, Wrocław 2005;
Jaworski 2025
Jaworski Krzysztof ‘Quod erat demonstrandum. Grzywny grotopodobne – dzieje problemu i kierunki interpretacji funkcji zabytków’ [w:] ‘Pecunia sine finibus. Studia ofiarowane Profesorowi Borysowi Paszkiewiczowi w 65. rocznicę urodzin’, Wrocław 2025;
Jaworski et al. 2026
Jaworski Krzysztof, Rodak Sylwia, Lisowska Ewa, Pankiewicz Aleksandra ‘Wczesnośredniowieczne początki zamku Stary Książ na Pogórzu Wałbrzyskim’ [w:] ‘Zeszyty Naukowe Zamku Książ w Wałbrzychu’, tom II, s. 145-178, Wałbrzych 2026;
Kostrzewski 1939
Kostrzewski Józef ‘Gniezno w zaraniu dziejów (od VIII do XIII wieku) w świetle wykopalisk’, Poznań 1939;
Kotowicz 2002
Kotowicz Piotr ‘Żelazne grzywny grotopodobne z grodziska wczesnośredniowiecznego “Horodna” w Trepczy, pow. Sanok’ [w:] ‘Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, t. 23, s. 221-226, Rzeszów 2002;
Pokora et al. 1998
Pokora Henryk, Rzeźnik Paweł ‘Wznowienie badań wykopaliskowych na wczesnośredniowiecznej osadzie w Obiszowie gm. Grębocice’ [w:] ‘Śląskie Sprawozdania Archeologiczne’, t. 40, s. 321-333, Wrocław;
Siemianowska 2011
Siemianowska Sylwia ‘Wczesnośredniowieczna osada przygrodowa w Obiszowie (stan. 9), gm. Grębocice w świetle źródeł ceramicznych’, praca magisterska, Archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego 2011;
Wachowski 1997
Wachowski Krzysztof ‘Śląsk w dobie przedpiastowskiej’, Wrocław 1997.