opublikowano: 2026-03-16, ostatnia aktualizacja: 2026-03-21
Jednym z bardziej unikatowych znalezisk z terenów zajmowanych przez Dziadoszan jest miedziana szpila igłowata z podłużnym otworem. Szpila jest silnie wygięta na kształt litery S i zdobiona delikatnymi liniami rytymi obiegającymi trzonek. Zabytek odkryto w obiekcie 184 na stanowisku 9 zaliczonym do mniej wiarygodnych zespołów. Szpila nie ma stu procentowej analogii wśród zabytków kultury słowiańskiej z pierwszych stuleci średniowiecza ani współczesnych jej zespołach o innym obliczu etnicznym (Parczewski 1989 s. 43-44).
Długość zabytku w obecnym kształcie wynosi 11,2 cm, ale gdyby go wyprostować miałby około 21 cm długości. Pręt szpili ma 3 mm średnicy, a na wysokości wykonanego otworu jest szeroki na 8 mm, przy 2 mm grubości. Trudno powiedzieć, jak bardzo dokładnie zostały odwzorowane przekroje szpili (Parczewski 1989 Tabl. C:22). Przyjmując ich wymiary za wiarygodne, wychodzi, że pole powierzchni przekroju okrągłego pręta stanowi około 80% pola powierzchni przekroju pręta na wysokości wykonanego otworu (czytaj dalsze wnioski przy rekonstrukcji zabytku).
Wyniki analizy chemicznej wykazały, że w skład stopu, z którego wykonano szpilę, wchodziły następujące pierwiastki (Kaczkowski 1976 Tab. VIII):
- Cu 98,03 %
- Si 0,50 %
- Ca 0,20 %
- Fe 0,10 %
- Pb 0,10 %
- Mg 0,10 %
- A 0,05 %
- Mn 0,02 %
Kaczkowski uznaje szpilę za wyrób miejscowy wykonany z importowanego surowca, być może pozyskiwanego z cmentarzysk epoki brązu, na których powstały żukowickie osady. Wysoka zawartość magnezu ma świadczyć o tym, że szpila została wykonana przez odlanie, a nie drogą kucia, gdyż jego zawartość w brązach podnosi ich twardość, jednak jest przyczyną szybszego pękania wyrobu (Kaczkowski 1976 s. 312).
W Żukowicach odnaleziono również inne brązowe szpile, ale trudno się w nich dopatrzyć podobieństwa do tytułowego zabytku. Szpila nr 2 wchodziła w skład wiarygodnego zespołu zabytków odkrytych w obiekcie 12 na stanowisku 9, który zawierał ceramikę datowaną na starszy okres funkcjonowania osady t.j. VI-VIII w. (Parczewski 1989 Tabela 3). Szpila nr 4 była prezentowana na wystawie “W krainie czerwonego złota” w Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Głogowie w latach 2017-2021 i wydaje się pozbawiona górnej części.
Nie ma pewności, czy tytułowy zabytek zachował swój oryginalny kształt z okresu jego użytkowania, czy może uległ późniejszej deformacji. Spróbujmy się zatem przyjrzeć innym szpilom w szerszym zakresie chronologicznym i terytorialnym.
Podobne szpile znane są z epoki brązu, acz odróżnia ich prosty kształt, brak zdobień i ukształtowanie otworu (Parczewski 1988 s. 85, patrz przykład z Masanowa oraz więcej zabytków w Gedl 1983 Taf. 33:484-502 oraz Taf. 48:B). Autor zapewne miał na myśli brak spłaszczenia żukowickiej szpili na odcinku, w którym wykonano otwór, bo samo światło otworu jest zbieżne z tymi w zabytkach kultury łużyckiej.
Parczewski wspomina małą szpilę igłowatą o silnie wygiętym końcu odkrytą poza zespołami w osadzie Dessau-Mosigkau datowanej na VI/VII – VIII w., a także nawiązuje do zabytków merowińskich i postantycznych z VI-VII w. (Parczewski 1989 s. 44). Szpile odnajdywane w kręgu merowińskim pomimo braku otworów noszą podobne zdobienia: Hailfingen, Hohenfels, Kranj, Schretzheim lub odwrotnie t.j. występuje w nich podłużny otwór, ale są zdobień pozbawione: Kranj (Parczewski 1988 s. 85, patrz Veeck 1931 Taf. 78B: 13, Stoll 1939 Taf. 13:11, Stare 1980 T. 13:7, T. 96:1, 97:4).
Autor przywołuje również zabytki wytwarzane w tradycji późnorzymskiej, szczególnie w środowisku kultury Keszthely nad Balatonem datowanej na VI – 1. poł. VII w. (Parczewski 1988 s. 85). Od nazwy tej kultury utarł się termin określający szpile – typ Keszthely. Najbardziej charakterystyczne szpile tego typu są proste, posiadają podwójny otwór wykonany krzyżowo, a wykonane są z różnych materiałów np. brązu (Kiss G. 1984 s. 161 Taf. 4:2), srebra (Kiss G. 1984 s. 161 Taf. 4:1), a nawet złocone (Kiss G. 1984 s. 164 Taf. 28).
Wśród zabytków kultury Keszthely znajdziemy również nieskomplikowane zakrzywione formy odkryte w miejscowościach Keszthely (Hampel 1905 Band 3 Taf. 169:6), Fenék (Hampel 1905 Band 3 Taf. 176:13) oraz Györ, gdzie w grobie 59 odnaleziono brązową igłę (Hampel 1905 Band 2 s. 808). Może dlatego w literaturze spotkać się można z określeniem typ Keszthely również na szpile o formach mniej złożonych jak na przykład ta żelazna z Alteck (Lindinger et al. 2021 Abb. 4:5 – uwaga błąd w podpisie obrazka: “4. eiserne Keszthely-Nadel“). Rozstrzygającym może być opis zabytku z Keszthely-Fenékpuszta (w starszej literaturze użyta jest skrócona forma Fenék), którego rozszczepiona główka według badaczy różni się tym od szpil z późnej kultury Keszthely, że nie jest podzielona na cztery części (Heinrich-Tamáska et al. 2013 s. 631). Wspomniana szpila opisana jest w taki sposób (Heinrich-Tamáska et al. 2013 s. 595):
2009/3b/7 Bronzenadel (Taf. II,1, III,1)
L: 15 cm; Br: 0,2–0,6 cm
Gegossene Bronzenadel mit nach unten leicht zugespitztem Ende; der Schacht hat einen runden Querschnitt; im oberen Viertel ist der Schaft in einer Länge von ca. 1 cm gespalten und dehnt sich trapezförmig nach außen, hier ist der Querschnitt vierkantig ausgebildet.
D: frühmittelalterlich (7.–8. Jh. ?)
Bef: I/2009/002
Invnr: 2012.2.64.2.
Hampel pierwszy zasugerował, że zakrzywione igły z okolic Keszthely mogły służyć do wyrobu sieci rybackich ze względu na bliskość jeziora (Hampel 1905 Band 1 s. 115-116, Parczewski 1988 s. 86).
Kara umieścił tytułową szpilę w grupie ekskluzywnych przedmiotów przełomu antyku i średniowiecza datując ją w przedziale lat 500-700 (Kara 2022 Fig. 17:9).
Nieco więcej analogii do żukowickiej szpili znajdziemy w publikacji opisującej znaleziska z Jevíčko-przedmieście 3 (Jevíčko-předměstí 3), dalej w tekście opisywane jako Jevíčko (Vích et al. 2021 s. 396-397). W artykule zabytki opisywane są jako igły (jehla, jehlica). Tak zostały opisane znalezione tam dwie igły, których pochodzenia autorzy dopatrują się w kierunku wschodnim, bizantyjskim, czy awarskim w okresie VII – 1. ćw. VIII w. (Vích et al. 2021 s. 404-405):
č. 15 esovitě prohnutá jehla či šatní jehlice s otvorem ve zploštělém roztepaném konci, 91 × 6 × 3 mm, hm. 7,5 g, E 0624159,203, N 5498881,696 (obr. 8: 7; 22: 3)
č. 184 esovitě prohnutá mírně deformovaná jehla či šatní jehlice s otvorem opatřená vývalky na krčku i nad otvorem, 56 × 35 × 3 mm, hm. 4,9 g, E 0624188, N 5498800 (obr. 8: 8; 23: 8)
Igłę nr 15 z Jevíčko datuje się na koniec VI – pocz. VIII w. poprzez analogię do zabytków z grobów 39 i 667 w Holiare. Grób 667 jest precyzyjnie datowany na początek okresu późnoawarskiego t.j. przełom VII/VIII w. na podstawie zdobień towarzyszącego mu pasa (Vích et al. 2021 s. 396).
Autorzy wymieniają również igłę z grobu 19 w miejscowości Radvaň nad Dunajom – Virt, niestety w cytowanej literaturze grób ten jest pozbawiony wyposażenia (Čilinská 1963 s. 93). W innej publikacji igła ta jest również wymieniona, ale informacja o niej miała być niepublikowana (Csemiczky-Sós et al. 1995 s. 60, przypis 22).
Brązowe igły znajdowały się aż w sześciu wczesno- i środkowoawarskich grobach w Menföcsanak-Bávásárlóközpont oraz w sześciu wczesnoawarskich grobach w Pókaszepetk, z których cztery zawierały pochówki męskie. Autorzy na podstawie występowania esowatych igieł w grobach męskich uważają za prawdopodobne, że były to narzędzia kuśnierskie, a w niektórych przypadkach służyły do spinania ubrań – igła z grobu 35 w Pókaszepetk umiejscowiona była na ramieniu (Vích et al. 2021 s. 396). Należy dodać, że takie igły zostały znalezione również w pochówkach żeńskich we wspomnianej nekropolii: grób 42B oraz 415B (Csemiczky-Sós et al. 1995 s. 59, Pl. V, XXVII). Natomiast jedna z igieł odkryta w grobie 107 pozbawionym szczątków ludzkich, jest zdobiona i mogła służyć do spinania odzieży (Csemiczky-Sós et al. 1995 s. 60, Pl. VII). Wygląda na to, że nie jest pewne, czy obiekt oznaczony jako grób 107 był w ogóle grobem (an ’empty’ pit), i może stąd podawana liczba grobów jest o jeden mniejsza od liczby wymienionych w tekście igieł z Pókaszepetk.
Oprócz innych już wcześniej wspominanych zabytków autorzy wymieniają analogiczne z Környe (grób 59), Gyód-Máriahegy (grób 59), Szekszárd-Palánk (grób 21), Jánoshida (grób 67) oraz Wiedeń-Csokorgasse (Vien-Csokorgasse), gdzie zakrzywione brązowe igły odkryto aż w 13 grobach, w tym jedną S-kształtną z dekorowaną górną połową w grobie 96, którą być może spinano ubranie (Csemiczky-Sós et al. 1995 s. 60).
rekonstrukcja
Interpretacji żukowickiej szpili za moimi podpowiedziami dokonał Paweł Krawczyk z Arcanum.
Spłaszczenie szpili na odcinku, w którym znajduje się otwór, zostało wykonane na pręcie, który wcześniej uzyskał jednorodną średnicę poprzez walcowanie. Osiągnięto w ten sposób poszerzenie szpili o grubości 1 mm, która zgodnie z rysunkiem przekroju zabytku powinna być dwukrotnie większa. Wydaje się niemożliwym, aby osiągnięto podane w literaturze wymiary zabytku (średnica pręta 3 mm, maksymalna szerokość spłaszczenia 8 mm, grubość spłaszczenia 2 mm) poprzez spłaszczenie pręta mającego jednakową średnicę na całej swojej długości. Aby uzyskać podane wymiary, pręt w miejscu, w którym planowano wykonać otwór, musiałby mieć większą średnicę od pozostałej jego części. Efekt takiego kulistego zgrubienia wydaje się możliwy do uzyskania w procesie spęczania, w którym podgrzany na odpowiednim odcinku pręt jest poddawany osiowemu ściskaniu. Jednak w świetle wniosku, że materiał, z którego wykonano szpilę, bardziej nadawał się do odlewania niż kucia (Kaczkowski 1976 s. 312), jest wielce prawdopodobne, że zabytek najpierw uzyskał swój mniej lub bardziej docelowy kształt w formie odlewniczej.
Z okolic znana jest forma odlewnicza gliniana (Żukowice) oraz kamienna (Czeladź Wielka). Na ściankach tej pierwszej zidentyfikowano ślady miedzi i cynku (Kaczkowski 1976 s. 312).
Rekonstrukcja szpili w miejscu wypłaszczenia jest zdecydowanie bardziej podatna na odkształcenia niż na pozostałych odcinkach, co dodatkowo przemawia za potrzebą wzmocnienia tej części szpili.
Literatura
Csemiczky-Sós 1962
Csemiczky-Sós Ágnes ‘Vorläufige Mitteilungen über die Ausgrabungen in Pókaszepetk’ [w:] ‘Folia Archaeologica’, t. 14, 67–82, Budapest 1962;
Csemiczky-Sós et al. 1995
Csemiczky-Sós Ágnes, Salamon Agnes’Cemeteries of the Early Middle Ages (6th-9th c.) at Pókaszepetk’, Budapest 1995;
Czapla 2007
Czapla Krzysztof ‘Dziadoszanie. Plemię zamieszkujące ziemię głogowską we wczesnym średniowieczu’, Głogów-Wietszyce 2007;
Czapla 2014
Czapla Krzysztof ‘Dziadoszanie. Plemię zamieszkujące ziemię głogowską w X wieku’, Głogów 2014;
Čilinská 1963
Čilinská Zlata ‘Slovansko-avarské pohrebisko v Žitavskej Tôni’ [w:] ‘Slovenská archeológia’, t. XI-1, s. 87–120, Bratislava 1963;
Gedl 1983
Gedl Marek ‘Die Nadeln in Polen I. (Frühe und ältere Bronzezeit)’ [w:] ‘Prähistorische Bronzefunde’, Abteilung XIII, Band 7, München 1983;
Hampel 1905
Hampel Joseph ‘ Alterthümer des frühen mittelalters in Ungarn’, 1905
Heinrich-Tamáska 2013
Heinrich-Tamáska Orsolya ‘Katalog der Buntmetall-, Knochen- und Glasfunde aus der Ausgrabung 2009 in Keszthely-Fenékpuszta – Flächen 2009/1 und 2009/3b’ [w:] ‘Keszthely-Fenékpuszta: Katalog der Befunde und ausgewählter Funde sowie neue Forschungsergebnisse’, Castellum Pannonicum Pelsonense Band 3, https://doi.org/10.11588/propylaeum.1667, s. 593-599, Budapest/Leipzig/Keszthely/Rahden Westf. 2013;
Heinrich-Tamáska et al. 2013
Heinrich-Tamáska Orsolya, Prien Roland ‘Neue Erkenntnisse aufgrund der Ausgrabungen 2009 im Bereich der Gebäude 4 und 24 der spätrömischen Innenbefestigung von Keszthely-Fenékpuszta’ [w:] ‘Keszthely-Fenékpuszta: Katalog der Befunde und ausgewählter Funde sowie neue Forschungsergebnisse’, Castellum Pannonicum Pelsonense Band 3, https://doi.org/10.11588/propylaeum.1667, s. 619-633, Budapest/Leipzig/Keszthely/Rahden Westf. 2013;
Kaczkowski 1971
Kaczkowski Mieczysław ‘Charakterystyka osadnictwa w rejonie Głogowa od połowy V do połowy XI wieku w świetle źródeł archeologicznych’ [w:] ‘Zielonogórskie Zeszyty Muzealne’, t. 2, s. 5-37, Zielona Góra 1971;
Kaczkowski 1976
Kaczkowski Mieczysław ‘Hutnictwo i kowalstwo-kuźnictwo na osadach wczesnośredniowiecznych z VI i VII wieku (Żukowice powiat Głogów)’ [w:] ‘Materiały Komisji Archeologicznej’, 4, s. 305-328, Zielona Góra 1976;
Kara 2022
Kara Michał ‘Archaeology, mainly polish, in the current discussion on the ethnogenesis of the Slavs’ [w:] ‘Slavia Antiqua’, t. LXIII, s. 65-128, Poznań 2022;
Kiss A. 1977
Kiss Attila ‘Cemeteries of the Avar period 567-829 in Hungary, Vol. 2: Avar cemeteries in county Baranya’, Budapest 1977;
Kiss G. 1984
Kiss Gábor ‘Funde der Awarenzeit aus Ungarn in Wiener Museen. 1. Funde aus der Umgebung von Keszthely’ [w:] ‘Archaeologia Austriaca’, t. 68, s. 161-201, Wiedeń 1984;
Lindinger et al. 2021
Lindinger Volker, Obenaus Martin ‘Profildokumentation, archäologischer Survey und geophysikalische Prospektion auf dem Burgstall von Alteck 2020’ [w:] ‘Beiträge zum Tag der Niederösterreichischen Landesarchäologie 2021’, s. 79-86, Asparn/Zaya 2021;
Lodowski 1972
Lodowski Jerzy ‘Sądowel we wczesnym średniowieczu’, Wrocław 1972;
Parczewski 1988
Parczewski Michał ‘Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych’, Wrocław 1988;
Parczewski 1989
Parczewski Michał ‘Żukowice pod Głogowem w zaraniu średniowiecza’ [w:] ‘Głogowskie Zeszyty Naukowe’, t. 2, Głogów 1989;
Stare 1980
Stare Vida ‘Karnj – nekropola iz časa preseljevanja ljudstev’ [w:] ‘Katalogi in monografije’, t. 18, Ljubljana 1980;
Stoll 1939
Stoll Herman ‘Die Alamannengräber von Hailfingen in Wuerttemberg. Germanische Denkmäler der Völkerwanderungszeit’, Band 4, Berlin 1939;
Szmoniewski 2005
Szmoniewski Bartłomiej Szymon ‘Odlewnictwo metali kolorowych w kulturze wczesnosłowiańskiej’ [w:] ‘Archeologia o początkach Słowian’, 619-626, Kraków 2005;
Točík 1968
Točík Anton ‘Slawisch-awarisches Grägerfeld in Holiare’, Bratislava 1968;
Tomka 2008
Tomka Péter ‘Innere Migranten an der Strassenkreuzung – Regionsfremde in der Kleinen Tiefebene’ [w:] ‘Kulturwandel im Mitteleuropa. Langobarden – Awaren – Slawen’, s. 601–618, Bonn 2008;
Veeck 1931
Veeck Walther ‘Die Alamannen in Württemberg’, Tafelband, Berlin – Leipzig 1931;
Vích et al. 2021
Vích David, Profantová Naďa, Křivánek Roman, Jarůšková Zuzana, Zavřel Jan ‘Hradiště u Mařína (okr. Svitavy) a jeho širší zázemí ve světle kovových artefaktů z 6.–10. století’ [w:] ‘Archeologické rozhledy, t. LXXIII, s. 359-422, Praha 2021.