opublikowano: 2011-03-01, ostatnia aktualizacja: 2026-03-10
Hetka z Głogowa była prezentowana w okresie lipiec-grudzień 2007 roku na wystawie zatytułowanej “Nasze najcenniejsze” w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Głogowie w gablocie opisanej jako “Zabytki z grodu piastowskiego na Ostrowie Tumskim w Głogowie (X-XII w.)”.
Na hetkę z Żukowic natrafiłem w publikacji Mieczysława Kaczkowskiego na rycinie prezentującej żukowickie wyroby rogowe z okresu od XI do poł. XII wieku. Publikacja nie zawiera więcej szczegółowych informacji na temat zabytku.
Z najbliższych okolic znane są również egzemplarze z Bytomia Odrzańskiego (zasadniczy okres funkcjonowania osady przypada na poł. XI – poł. XIII w.; za Moździoch 2002 s. 162) oraz z Czeladzi Wielkiej (warstwa I w zasięgu cmentarzyska; za Lodowski 1972 s. 26). Rysunek przekroju tego ostatniego sugeruje, że hetka mogła być niedokończona, bo otwór widoczny jest tylko z jednej strony. Chyba że przedmiot miał inne przeznaczenie niż te przypisywane hetkom.
Tak o hetkach z Wrocławia pisze Krzysztof Jaworski (Jaworski 1990 s. 76-80):
Wśród przedmiotów kościanych liczną grupę, liczącą 24 okazy i 2 półfabrykaty, stanowią hetki (tabl. VI, tabela 15). Zabytki te często występują na wczesnopolskich stanowiskach. Na niektórych jest ich równie dużo, jak na wrocławskim Ostrowie Tumskim, lub nawet więcej (Kruszwica – 44 egz., Gniezno, Opole – 130), na innych zaś znacznie mniej (Wolin, stan. 6 – 5 egz., Płock – 2, Gdańsk, Giecz – 11, Tum pod Łęczycą i in.). Hetki we Wrocławiu pojawiły się na przełomie X- XI w. (warstwa R) i przetrwały do 2 połowy XIII w. (warstwa B). Odkryto je w większości poziomów osadniczych, wśród których największe nasycenie hetkami wystąpiło w pochodzącej z 1 ćwierci XI w. Warstwie P (7 egz.) i w datowanej na schyłek XII i 1 połowę XIII w. Warstwie D (5 egz.). 65% hetek (21 egz.) pochodzi z XI w. 11 hetek poddano badaniom specjalistycznym surowca. 7 okazów wykonano z kości śródręcza świni, 4 zaś z kości śródstopia tego ssaka. Pozostałe 27 hetek najprawdopodobniej także zostało wykonanych z tych, tak bardzo do siebie zbliżonych wyglądem i wymiarami, kości. Długości hetek wynosiły od 4,4 do 8 cm, ich szerokości 0,9-1,6 cm, zaś grubości 0,6-1 cm. W połowie długości kości wiercono na wylot okrągły lub elipsowaty otwór (tylko 1 egz., jest niesymetryczny; tabl. VIII f). Zlokalizowany był on na bardziej płaskich i szerszych powierzchniach bocznych kości. Otworki wiercono z dwóch stron kości, najczęściej nożem, co poświadczone jest wyraźnymi nieregularnymi nacięciami ostrza noża widocznymi na krawędziach otworów i w najbliższym ich otoczeniu. W jednym przypadku (tabl. VIII s) najpierw ścięto płasko fragment kości, a potem wywiercono w tym miejscu otwór. Inna hetka ma 2 pary otworków wykonanych również nożem (tabl. VIII l). Średnice okrągłych i rzadziej elipsowatych otworów wszystkich hetek wynoszą 3-6,5 mm, przy czym przeważają otwory 4-5 mm. Na trzech zabytkach występuje ślad po użyciu innego niż nóż narzędzia do wykonania otworu (tabl. VIII g, r, x). Był to najprawdopodobniej świder. Na krawędziach otworów brak jakichkolwiek nacięć i wyszczerbień, tak charakterystycznych dla otworów wykonanych nożem. Otwory mają okrągły kształt o średnicy 4-5 mm. Na dwóch zabytkach obok otworu znajduje się maleńki wklęsły ślad po pierwotnie w tym miejscu rozpoczętym wierceniu (tabl. VIII x). Na większości hetek (19 egz.) poza wywierconym otworem brak jest innych śladów obróbki. Tylko 5 zabytków ma ścięte wystające wyrostki stawowe (tabl. VIII e, o, p, v, x).
Hetki wykonywano na własny użytek. Pospolitość surowca oraz nieskomplikowana i krótkotrwała obróbka powodowały, że przedmioty te wykonać mógł prawie każdy.
W dotychczasowej literaturze przedmiotu przewijają się trzy poglądy tyczące się funkcji hetek. Pierwszy głosi, że hetki to prototypy obecnych guzików (A. Nadolski, E. Cnotliwy – autorzy Ci jednocześnie zaznaczają, że hetki mogły także służyć jako dziecięce zabawki), drugi widzi w nich instrumenty muzyczne (aerofony wirujące), tzw. “czuryngi” – “… krótkie kostki zaopatrzone w otworki do przewleczenia sznurka, za pomocą którego wprowadzano je w ruch wirowy” (K. Moszyński) (podczas wirowania kostki wydawały niski “buczący” dźwięk), trzeci zaś uważa je za elementy naszyjnika o charakterze dekoracyjnym lub magicznym (W. Hołubowicz, M. Norska-Gulkowa). Pogląd o hetkach – instrumentach prezentują niektórzy etnografowie (K. Moszyński), archeolodzy (W. Hołubowicz, W. Szafrański), muzykolog W. Kamiński i inni. Sądzić należy, że przedmioty te mogły pełnić wszystkie zaproponowane wyżej funkcje. Fakt, że niektóre z hetek mają obcięte wyrostki stawowe kości, mógłby wskazywać, że przynajmniej te hetki mogły spinać odzież. Tak obrobione przedmioty łatwiej można było przetykać przez pętelki i otworki w ubraniu. W przypadku hetek – instrumentów obcinanie zakończonych kości byłoby raczej zbyteczne.
Teoria przypisująca hetkom rolę instrumentów muzycznych w charakterze tzw. wirujących kostek wywołała stanowczą polemikę (Malinowski 1993).
Większość przedmiotów wydaje się wyraźnie ustandaryzowana, ale zdarzają się również hetki o odmiennym zorientowaniu otworów, czy większej ich ilości. Niestety, bez możliwości obejrzenia hetki z każdej strony, trudno o pełen obraz konkretnego egzemplarza. Pozostaje nam sobie życzyć jak najwięcej rysunków, tak dobrze oddających całość zabytku, jak przekroje hetek z Gdańska (Malinowski 1993 Ryc. 3).
Na wystawach można spotkać hetki z przewleczonymi fragmentami rzemyków, ale ich stan sugeruje, że raczej są one współczesnym dodatkiem. Dowodem na zastosowanie hetki jako zapięcie-guzik ma być znalezisko fragmentu tkaniny z hetką w XII wiecznej warstwie opolskiego grodu (Kowalska 2003 s. 317).
Najstarsza warstwa szczecińskiego Rynku Warzywnego, w której znaleziono hetkę, datowana jest na 3. dekadę X w., kolejne odkryto dopiero w młodszych warstwach, poczynając od datowanej na koniec 3. ćw. XI w. (Kowalska et al. 2011 s. 319, Tabela 62, datowanie s. 202, 206). W Opolu hetki są obecne już w najstarszej warstwie funkcjonowania grodu tj. EIII datowanej na koniec X – początek XI w. (Bukowska-Gedigowa et al. 1986 Ryc. 22).
Rekonstrukcji hetek dokonałem z wykorzystaniem kości współczesnej świni, choć trudno powiedzieć czy śródstopia, czy może śródręcza. Kości zostały wygotowane, przewiercone nożem, a następnie ponownie gotowane. Hetka posłużyła mi jako zapięcie do płaszcza.
Literatura
Bukowska-Gedigowa et al. 1986
Janina Bukowska-Gedigowa, Gediga Bogusław ‘Wczesnośredniowieczny gród na Ostrówku w Opolu’, Wrocław 1986;
Jaworski 1990
Jaworski Krzysztof ‘Wyroby z kości i poroża w kulturze wczesnośredniowiecznego Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu’, Wrocław-Warszawa 1990;
Kaczkowski 1971
Kaczkowski Mieczysław ‘Charakterystyka osadnictwa w rejonie Głogowa od połowy V do połowy XI wieku w świetle źródeł archeologicznych’, [w:] ‘Zielonogórskie Zeszyty Muzealne’, t. 2, s. 5-37, Zielona Góra 1971;
Kowalska 2003
Kowalska Anna Bogumiła ‘Wyroby z poroża i kości’ [w:] ‘Szczecin we wczesnym średniowieczu: wschodnia część suburbium’, s. 314-317, Szczecin 2003;
Kowalska et al. 2011
Kowalska Anna B., Dworaczyk Marek ‘Szczecin wczesnośredniowieczny. Nadodrzańskie centrum’, Warszawa 2011;
Lodowski 1972
Lodowski Jerzy ‘Sądowel we wczesnym średniowieczu’, Wrocław 1972;
Malinowski 1993
Malinowski Tadeusz ‘Wczesnośredniowieczne hetki czy wirujące kostki’ [w:] ‘Słupskie Studia Historyczne’, t. 1, s. 3-13, 1993;
Moździoch 2002
Moździoch Sławomir ‘Castrum Munitissimum Bytom – lokalny ośrodek władzy w państwie wczesnopiastowskim’, Wrocław 2002.