opublikowano: 2026-04-01, ostatnia aktualizacja: 2026-04-02
Najbardziej zaawansowanymi naczyniami wytwarzanymi przez Dziadoszan przed zdominowaniem zajmowanych przez nich obszarów przez ceramikę wczesnopolską były garnki grupy Solniki-Lipowiec. Pierwsze dziadoszyckie naczynia, które poddawano całkowitemu obtaczaniu, występują w wąskiej strefie, której rozpiętość wyznaczają użyte w nazwie stylu miejscowości (patrz Paternoga et al. 2017 Ryc. 4). Najwcześniej pojawiły się w płaszczu kamiennym będącym częścią nieukończonej konstrukcji trzeciego wału grodziska Duży Obiszów (stan. 2), którego budowę rozpoczęto po ok. 970-975 roku, a zanikają w początkach XI w. ustępując miejsca ceramice wczesnopolskiej (Paternoga et al. 2017 s. 91).
Standardowy garnek grupy Solniki-Lipowiec jest obtaczany na całej wysokości zewnętrznej części naczynia i silnie profilowany. Maksymalna wydętość jego wyraźnie wysklepionego brzuśca przypada na około 2/3 wysokości naczynia i jest zbliżona do średnicy wylewu. Wyrazistość formie nadaje krótka silnie przewężona szyjka oraz znacznie wywinięty wylew z wyraźnie wyodrębnioną dolną krawędzią. Odcinek biegnący od brzuśca w dół przybiera zazwyczaj linię prostą, sprawiając, że dolna część naczynia wyraźnie się zwęża. Dzięki użyciu drobnego piasku ścianki korpusu są cienkie, niekiedy zaledwie 3-4 mm grubości. Dno naczynia, na którym nie stwierdzono odcisków osi koła garncarskiego, jest wklęsłe i tylko sporadycznie występują na nim znaki garncarskie (dwa przypadki wystąpienia symbolu przypominającego swastykę). Ceramika ta jest zdobiona ornamentyką reliefowa, rytą w strefie górnego odcinka i załomu brzuśca w postaci dwóch lub trzech prostych bądź falistych pasm grzebykowych (Paternoga et al. 2017 s. 87-89).
Zastosowanie piasku jako drobnoziarnistej domieszki w miejsce tłucznia umożliwiło uformowanie ścianek o mniejszej grubości. Dzięki temu do wykonania lżejszego naczynia zużywano mniej gliny (Zamelska-Monczak 2023 s. 316-317).
Pomiędzy połową X w. a początkiem XI w. wzrost znaczenia rotacji tarczy koła garncarskiego przy formowaniu i zdobieniu naczyń zbiegł się w czasie z pojawieniem się naczyń o wklęsłych dnach. Zastosowanie spiczastego wierzchołka osi zmniejszyło powierzchnię tarcia na styku z tarczą, co przyśpieszyło jej rotację. Natomiast nakładka, będąca negatywem wklęsłego dna, umożliwiła wycentrowanie naczynia na tarczy, co pozwoliło w pełni wykorzystać rotację (Rzeźnik 1992 s. 138) oraz, co może ważniejsze, ułatwiła zdejmowanie gotowego naczynia z tarczy (Chrzan 2012 s. 100-102).
Ceramika Solniki-Lipowiec występuje na obiszowskiej osadzie w towarzystwie pojedynczych fragmentów naczyń z ornamentem segmentowo-strefowym ze znakami garncarskimi reprezentujących wczesny horyzont garncarstwa piastowskiego (Paternoga et al. 2017 s. 89). Przykładowo w drugiej warstwie obiektu 3A obok fragmentu naczynia Solniki-Lipowiec wystąpił fragment wklęsłego, całkowicie obtaczanego dna z niewielkim znakiem garncarskim w postaci krzyża o odmiennej recepturze garncarskiej, będącego najpewniej importem (Siemianowska 2011 s. 45, Ryc. 3A/II:1,8).
Do grupy Solniki-Lipowiec wyjątkowo zaliczono też fragment z Obiszowa będący górną częścią garnka o cylindrycznym wylewie (Paternoga et al. 2017 Ryc. 2:f). Naczynia o takim wylewie należą do rzadkości i nie były do tej pory wymieniane pośród stylów ceramicznych wydzielonych z naczyń występujących na terenach Dziadoszan przed pojawieniem się typu Solniki-Lipowiec. Natomiast występują już regularnie jako składowe ceramiki wczesnopolskiej, choć z różnym natężeniem w czasie i przestrzeni. Są to na przykład formy naczyń “pozbawionych wylewu” zaliczone do grup A.IV i A.V (Buko 1990 s. 273-276), których przedstawicieli znajdziemy na osadzie w Chobieni (Biermann et al. s. 194, Abb. 128:8, 130:7, 134:7). Niektóre z nich bardzo przypominają fragment naczynia z cylindrycznym wylewem zaliczony do ceramiki Solniki-Lipowiec (patrz Biermann et al. 2016 Abb. 128:8, 130:7). W Obiszowie natrafiono również na fragment naczynia o cylindrycznym wylewie ozdobionego pasem nakłuć wykonanych grzebykiem. Takie zdobnictwo jest charakterystyczne dla ceramiki grupy dalkowsko-obrzańskiej, niestety niewiele więcej można powiedzieć o tym naczyniu na podstawie samego rysunku (Siemianowska 2011 Ryc. 8/II:2).
Naczynia całkowicie obtaczane pojawiają się w różnych rejonach Słowiańszczyzny Zachodniej, poczynając już od IX wieku w Małopolsce. Autor wskazuje na ceramikę chodlikowską (Trzeciecki 2024 s. 178), ale raczej chodzi o bardziej zaawansowane naczynia grupy D znane z grodziska w Żmijowiskach (Dzieńkowski 2024 s. 415-417). W ciągu X wieku ceramika całkowicie obtaczana jest już notowana na Mazowszu (Trzeciecki 2024 s. 170-174), Pomorzu (typy Vipperow i Teterow, patrz Żółte) oraz w Wielkopolsce jako ceramika strefowa (Zamelska-Monczak 2023 s. 315-316), choć początki tej ostatniej można zaobserwować jeszcze wcześniej (patrz Zamelska-Monczak 2024 Ryc. 13). Na zachód od ziem Dziadoszan pierwsze naczynia całkowicie obtaczane pojawiają się od połowy X w. w Brandenburgii oraz w 3. ćwierci X w. w strefie dolnołużyckiej (Zamelska-Monczak 2024 s. 335 przypis 14).
Idea zastosowania nowej atrakcyjnej technologii dotarła i na tereny Dziadoszan, gdzie nadano jej lokalny charakter, bazując na tradycyjnych stylach. Z jakiegoś powodu spośród całej palety reliefowych motywów zdobniczych występujących ówcześnie w ceramice północnośląskiej i dalkowsko-obrzańskiej, tylko wykonane wielodzielnym narzędziem fale i poziome pasy zostały przeniesione na nowy styl zdobniczy. Jeżeli względy ekonomiczne były czynnikiem mającym znaczenie w tej transformacji, to być może ten właśnie sposób ozdabiania okazał się najszybszy do nanoszenia na naczynia.
Na jednym ze slajdów prezentowanych przez Sylwię Siemianowską podczas wykładu zatytułowanego Ceramika i szkło w Kraju Dziadoszan, który odbył się w dniu 27 listopada 2025 roku w Centrum Kultury i Sportu w Grębocicach, badaczka zaproponowała genezę stylu Solniki-Lipowiec w postaci grafu. Widzimy na nim w centrum naczynia Solniki-Lipowiec, do których prowadzą strzałki od naczyń grup północnośląskiej i dalkowsko-obrzańskiej z jednej strony oraz wczesnopolskiej z drugiej.
Podobne zjawisko można zaobserwować na obszarach otaczających ziemie Dziadoszan od wschodu. Pojawienie się całkowicie obtaczanych naczyń typu Wrocławice poprzedziło wystąpienie częściowo obtaczanych tzw. naczyń przejściowych (19% zbioru naczyń częściowo obtaczanych z Wrocławic), które nosiły już niektóre cechy tych pierwszych (Kolenda et al. 2020 s. 30).
galeria
rekonstrukcje
Obiszów
Naczynie o pojemności około 1,5 litra (rekonstrukcja ~1,9 litra) wykonała dla mnie Anna Wojcieszuk z Reko Gary. Ozdobione zostało dwoma poziomymi pasmami rytymi wielodzielnym narzędziem: prostym na dole a nad nim falistym.
Literatura
Biermann et al. 2016
Biermann Felix Paul, Kieseler Andreas, Nowakowski Dominik ‘Köben an der Oder (Chobienia) – Forschungen zum Wandel der Siedlungs- und Herrschaftsverhältnisse im mittelalterlichen Niederschlesien’ [w:] ‘Burg, Herrschaft und Siedlung im mittelalterlichen Niederschlesien: die slawischen Ringwälle von Köben (Chobienia) und Kleinitz (Klenica) im Kontext der Frühgeschichte des mittleren Oderraums’, s. 23-209, Bonn 2016;
Buko 1990
Buko Andrzej ‘Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań’, Wrocław 1990;
Adamska et al. 2014
Adamska Dagmara, Latocha Agnieszka, Nowakowski Dominik, Paroń Aleksander, Siehankiewicz Marcin, Sikorski Robert ‘Słownik wsi śląskich w średniowieczu. Tom 1: Powiat lubiński’, Wrocław 2014;
Chrzan 2012
Chrzan Krystian ‘Głos w dyskusji nad problematyką wczesnośredniowiecznych nakładek na tarczę koła garncarskiego’ [w:] ‘Silesia Antiqua’, t. 48, s. 97-107, Wrocław 2012;
Chudziak et al. 2014
Chudziak Wojciech, Kaźmierczak Ryszard ‘Island in Żółte on Lake Zarańskie, The. Early medieval gateway into West Pomerania’, Toruń-Szczecin 2014;
Dzieńkowski 2024
Dzieńkowski Tomasz ‘Ceramika wczesnośredniowieczna – “źródło nieujarzmione. Stan i perspektywy badań nad terenie Lubelszczyzny”‘ [w:] ‘Ceramika wczesnośredniowieczna w Polsce – stan i potrzeby badań’, Szczecin 2024;
Kaczkowski 1971
Kaczkowski Mieczysław ‘Charakterystyka osadnictwa w rejonie Głogowa od połowy V do połowy XI wieku w świetle źródeł archeologicznych’ [w:] ‘Zielonogórskie Zeszyty Muzealne’, t. 2, s. 5-37, Zielona Góra 1971;
Kolenda et al. 2020
Kolenda Justyna, Zamelska-Monczak Kinga ‘Wczesnośredniowieczna wytwórczość ceramiczna z północno-wschodniej części Dolnego Śląska’ [w:] ‘Ceramika i szkło w badaniach interdyscyplinarnych’, s. 17-43, Wrocław 2020;
Paternoga et al. opr. konserw.
Paternoga Marcin, Rzeźnik Paweł ‘Zarys wyników badań na grodzisku Obiszów II’, opracowanie konserwatorskie, znalezione w internecie;
Paternoga et al. 2017
Paternoga Marcin, Rzeźnik Paweł, Siemianowska Sylwia ‘Naczynia Solniki-Lipowiec. Lokalna grupa ceramiki całkowicie obtaczanej w północnej części Śląska’ [w:] ‘Ceramika i szkło w archeologii i konserwacji’, s. 83-106, Wrocław 2017;
Rzeźnik 1992
Rzeźnik Paweł ‘Uwagi na temat funkcjonowania nakładki na tarczę koła w garncarstwie wczesnośredniowiecznym na ziemiach polskich’ [w:] ‘Studia Archeologiczne’, t. 22, s. 129-145, Wrocław 1992;
Siemianowska 2011
Siemianowska Sylwia ‘Wczesnośredniowieczna osada przygrodowa w Obiszowie (stan. 9), gm. Grębocice w świetle źródeł ceramicznych’, praca magisterska, Archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego 2011;
Trzeciecki 2024
Trzeciecki Maciej ‘Stan i potrzeby badań nad wczesnośredniowieczną ceramiką Mazowsza’ [w:] ‘Ceramika wczesnośredniowieczna w Polsce – stan i potrzeby badań’, Szczecin 2024;
Zamelska-Monczak 2023
Zamelska-Monczak Kinga ‘Jak to z kołem i obtaczaniem być mogło. Innowacje i techniki we wczesnośredniowiecznej ceramice – nieustannie aktualny problem’ [w:] ‘Przegląd Archeologiczny’, t. 71, s. 301-323, Wrocław 2023;
Zamelska-Monczak 2023
Zamelska-Monczak Kinga ‘Głowne tendencje zmian w ceramice wczesnośredniowicznej na obszarze pogranicza Wielkopolski północno-zachodniej’ [w:] ‘Ceramika wczesnośredniowieczna w Polsce – stan i potrzeby badań’, Szczecin 2024.