<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tNo\u017ce wolutowe to no\u017ce, kt\u00f3rych r\u0119koje\u015b\u0107 zako\u0144czona jest w formie charakterystycznej pary wolut\u00f3w (Pawlicki 2021 s. 71). Czytelnikom niezaznajomionym z tym typem no\u017ca, nale\u017cy si\u0119 kilka s\u0142\u00f3w uzupe\u0142niaj\u0105cych opis jego budowy. N\u00f3\u017c wolutowy wykonany jest z jednego kawa\u0142ka metalu. Ostrze wraz z r\u0119koje\u015bci\u0105 s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w tej samej szeroko\u015bci i do\u015b\u0107 w\u0105skie w stosunku do ca\u0142kowitej d\u0142ugo\u015bci no\u017ca. R\u0119koje\u015b\u0107 jest najcz\u0119\u015bciej d\u0142u\u017csza od ostrza i cz\u0119sto zdobiona (Pleterski 1983 s. 375). Ostrze r\u00f3wnie\u017c bywa zdobione, acz zdecydowanie rzadziej. Wywini\u0119te najcz\u0119\u015bciej na zewn\u0105trz woluty wraz z szersz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 no\u017ca tworz\u0105 jedn\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119.<\/p>\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tNale\u017cy nadmieni\u0107, \u017ce w tej do\u015b\u0107 jednorodnej grupie zabytk\u00f3w sporadycznie odnotowuje si\u0119 odst\u0119pstwa od powy\u017cszej definicji. Badacze proponowali usystematyzowanie zabytk\u00f3w, uwzgl\u0119dniaj\u0105c te r\u00f3\u017cnice w postaci r\u00f3\u017cnych typ\u00f3w. Nie wchodz\u0105c w szczeg\u00f3\u0142y typologii, wspomn\u0119 jedynie, \u017ce jak zauwa\u017cy\u0142 Pawlicki, to staranno\u015b\u0107 wykonania mog\u0142a mie\u0107 wp\u0142yw na ko\u0144cowy detal wolutowego zako\u0144czenia no\u017ca (Pawlicki 2021 s. 77). Z tego samego wzgl\u0119du nie jestem przekonany co do potrzeby rozdzielania typ\u00f3w I i II wed\u0142ug tego badacza, kt\u00f3rych podstawa le\u017cy w ilo\u015bci zwoj\u00f3w w wolucie. Problem z przydzieleniem do konkretnego z tych dw\u00f3ch typ\u00f3w pog\u0142\u0119bia dodatkowo stan zachowania zabytk\u00f3w. Kolejn\u0105 kwesti\u0105 uzasadniaj\u0105c\u0105 potrzeb\u0119 systematyzacji jest tendencja do rozszerzania tej grupy zabytk\u00f3w o takie, w kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 samych wolut\u00f3w mo\u017ce by\u0107 dyskusyjna.<\/p>\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tNietypowymi w por\u00f3wnaniu do zdefiniowanego na wst\u0119pie kszta\u0142tu no\u017ca wolutowego zatem b\u0119d\u0105:<\/p>\n
- \n
- woluty zawini\u0119te do wewn\u0105trz tworz\u0105c kszta\u0142t serca – typ III wed\u0142ug Pawlickiego: np. Thunau am Kamp, Bode\u0161\u010de;<\/li>\n
- woluty o ko\u0144c\u00f3wkach odchylaj\u0105cych si\u0119 na zewn\u0105trz na kszta\u0142t litery S – typ IV wed\u0142ug Pawlickiego: np. Rev\u00e2\u010dka, Gnezdovo, Jarcevo;<\/li>\n
- znaleziska “dwuwolutowe”, czyli zako\u0144czone dwiema parami wolut\u00f3w: Gil\u00f3w (Jaworski 2005 s. 82-83);<\/li>\n
- no\u017ce wolutowe o ostrzu wyra\u017anie d\u0142u\u017cszym i szerszym od r\u0119koje\u015bci: Bucov (Pleterski 1983 T. 2:25);<\/li>\n
- znaleziska bez widocznych wolut\u00f3w np. Klenica, \u017bukowice (Pawlicki 2021 tabela poz. 11, 16):\n
- \n
- jeden z no\u017cy z Klenicy (Biermann et al. 2008 Abb. 14:5) zosta\u0142 zaliczony w poczet wolutowych na podstawie prostok\u0105tnej r\u0119koje\u015bci oraz w wyniku konsultacji ze specjalistk\u0105 do spraw konserwacji zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra stwierdzi\u0142a wysokie prawdopodobie\u0144stwo ukrywania si\u0119 wolut\u00f3w pod warstw\u0105 korozji (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego);<\/li>\n
- zabytek z \u017bukowic (Parczewski 1989 Tabl. XL:14) na podstawie prostok\u0105tnej r\u0119koje\u015bci oraz kr\u00f3tkiego ostrza zosta\u0142 zidentyfikowany jako niedoko\u0144czony n\u00f3\u017c wolutowy (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego).<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/\u0410\u043a\u0441\u0451\u043d\u043e\u0432_et_al_2017_\u0420u\u0441_2-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tStara Pokrovka (\u0410\u043a\u0441\u0451\u043d\u043e\u0432 et al. 2017 \u0420u\u0441. 2)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/\u0410\u043a\u0441\u0451\u043d\u043e\u0432_et_al_2017_\u0420u\u0441_7-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tStara Pokrovka (\u0410\u043a\u0441\u0451\u043d\u043e\u0432 et al. 2017 \u0420u\u0441. 7)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n W wolutach niekt\u00f3rych z rzeczonych zabytk\u00f3w zdarzaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wci\u0105\u017c tkwi\u0107 \u017celazne k\u00f3\u0142eczka, b\u0119d\u0105ce by\u0107 mo\u017ce ogniwami \u0142a\u0144cuszk\u00f3w. Przy tej okazji przywo\u0142ywany bywa no\u017cyk ze Starej Pokrovki, kt\u00f3ry odkryto w towarzystwie ca\u0142ego pasa wykonanego z \u0142a\u0144cuszka z podwieszanymi do niego elementami (\u0410\u043a\u0441\u0451\u043d\u043e\u0432 et al. 2017 \u0420u\u0441. 2, 7). Jak zauwa\u017cy\u0142 Pawlicki, to pochwa, a nie sam n\u00f3\u017c przymocowana by\u0142 do \u0142a\u0144cuszka na sta\u0142e. Zreszt\u0105 bezpo\u015brednie przymocowanie no\u017ca by\u0142oby niemo\u017cliwe, gdy\u017c zako\u0144czenie no\u017ca nie by\u0142o uformowane w zamkni\u0119te pier\u015bcienie. Poza tym omawiany zabytek nie jest wi\u0105zany z kultur\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 (Pawlicki 2021 s. 83).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/pollath_Weismain_grave_139-1-150x150.png\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tWeismain (P\u00f6llath 2002 Band IV Taf. 82:12)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Do wyj\u0105tkowych okaz\u00f3w nale\u017cy n\u00f3\u017c z\u0142o\u017cony do grobu nr 139 w miejscowo\u015bci Weismain, w kt\u00f3rym spocz\u0119\u0142a m\u0142oda kobieta. R\u0119koje\u015b\u0107 tego prawdopodobnie wolutowego no\u017ca (Vlasat\u00fd 2023 s. 5, 9) zosta\u0142a ob\u0142o\u017cona zdobionymi ko\u015bcianymi p\u0142ytkami przymocowanymi dwoma nitami (P\u00f6llath 2002 Band II s. 285).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Pawlicki_2021_Ryc_1-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tPawlicki 2021 Ryc. 1\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/noze_wolutowe_grupa_zachodnia_Pawlicki_2021-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tzesp\u00f3\u0142 zachodni (Pawlicki 2021 Ryc. 3)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Zanim zostan\u0105 om\u00f3wione kwestie datowania i zastosowania no\u017cy wolutowych, pozwol\u0119 sobie przybli\u017cy\u0107 nieco bardziej zabytki znajdowane bezpo\u015brednio na ziemi Dziadoszan, cho\u0107 na pograniczu \u015bl\u0105sko-wielkopolskim znajdziemy ich jeszcze wi\u0119cej (patrz mapka Pawlicki 2021 Ryc. 1). Wymienione w kolejno\u015bci odkrycia:<\/p>\n
- \n
- Czelad\u017a Wielka<\/a>\n
- \n
- jama 28<\/li>\n
- II faza osadnicza – VIII do po\u0142. X (Lodowski 1972)<\/li>\n
- d\u0142ugo\u015b\u0107 no\u017ca 17,2 cm; d\u0142ugo\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci 7,4 cm; szeroko\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci 0,9 cm (Pawlicki 2021 s. 96)<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n
- \u017bukowice<\/a>\n
- \n
- stan. 9 jama 79 – zesp\u00f3\u0142 niewiarygodny (Parczewski 1989)<\/li>\n
- d\u0142ugo\u015b\u0107 no\u017ca 19,2 cm; szeroko\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci 0,8 cm (Pawlicki 2021 s. 96)<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n
- Osetno\n
- \n
- brak jakiekolwiek wzmianki o zabytku pr\u00f3cz ryciny podpisanej “Ryc. 7. Osetno, stan. 18, gm. G\u00f3ra. Wyb\u00f3r przedmiot\u00f3w z \u017celaza. Rys. B. Iwanicka-Pinkosz<\/em>” (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 94)<\/li>\n
- wymiary zdj\u0119te ze skali na rysunku: d\u0142ugo\u015b\u0107 no\u017ca 17 cm; szeroko\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci 0,9 cm (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 94)<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n
- Chobienia<\/a>\n
- \n
- obiekt 2 (nasyp wa\u0142u grodziska), wykop III\/2010
\nno\u017cyk m\u00f3g\u0142 le\u017ce\u0107 na stoku wa\u0142u, tj. dosta\u0107 si\u0119 tam ju\u017c po jego budowie (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego)<\/li>\n - starsza faza wa\u0142\u00f3w datowana na 848-850, m\u0142odsza tu\u017c po 855, a zapewne na 860 rok<\/li>\n
- d\u0142ugo\u015b\u0107 no\u017ca 14 cm; d\u0142ugo\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci 7,5 cm; szeroko\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci 1,1 cm (Pawlicki 2021 s. 96)<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Lodowski_1972_Ryc_51-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tCzelad\u017a Wielka (Lodowski 1972 Ryc. 52)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Milicz_i_CzeladzWielka_by_Czcibor-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tCzelad\u017a Wielka, Milicz (Muzeum Archeologiczne we Wroc\u0142awiu, fot. Marcin Kaczmarek)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n <\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/noz_wolutowy_Zukowice_01-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\u017bukowice (Parczewski 1989 Tabl. LXV:23)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Iwanicka_Pinkosz_2000_Ryc_7_2-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tOsetno (Iwanicka-Pinkosz 2000 Ryc. 7:2 )\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n <\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/nwocho001_02-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tChobienia (Biermann et al. 2014 Ryc. 21:g)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/nwocho001_03-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tChobienia (Biermann et al. 2011 Ryc. 23)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Wielk\u0105 niespodziank\u0105 okazuje si\u0119 zabytek z Osetna, kt\u00f3ry do tej pory nie figurowa\u0142 w \u017cadnym zestawieniu no\u017cy wolutowych. Niestety niewiele mo\u017cna o nim powiedzie\u0107, poniewa\u017c nawet autorka bada\u0144 nie odnios\u0142a si\u0119 do niego w tek\u015bcie, poza umieszczeniem go na tablicy z wyborem przedmiot\u00f3w \u017celaznych (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 7:2). Przedstawiony zabytek nie jest dobrze zachowany, bo woluty, je\u017celi faktycznie nimi by\u0142y, zachowa\u0142y si\u0119 w oko\u0142o 1\/4 i 1\/2 d\u0142ugo\u015bci pe\u0142nego pier\u015bcienia. Rysunek ukazuje przekr\u00f3j zabytku jedynie na wysoko\u015bci r\u0119koje\u015bci no\u017ca, st\u0105d trudno stwierdzi\u0107 jednoznacznie, gdzie zaczyna si\u0119 ostrze i czy si\u0119 zachowa\u0142o. Je\u015bli uzna\u0107, \u017ce ostrze zaczyna si\u0119 w okolicach miejsca, w kt\u00f3rym n\u00f3\u017c nieznacznie si\u0119 rozszerza, oraz \u017ce ostrze by\u0142o na ko\u0144cu zaokr\u0105glone w podobny spos\u00f3b jak zabytki z Czeladzi Wielkiej czy Chobieni, to mo\u017cliwe, \u017ce zabytek z Osetna oryginaln\u0105 d\u0142ugo\u015bci\u0105 przypomina\u0142 \u017cukowicki egzemplarz.<\/p>\n
Historia datowania<\/h1>\n
Badania nad no\u017cami wolutowymi zapocz\u0105tkowa\u0142o odkrycie zabytku w Biskupinie w 1947 roku (patrz Szyma\u0144ski 1964 Ryc. 2:b). Zbigniew Rajewski powi\u0105za\u0142 go wtedy z kultur\u0105 scytyjsk\u0105 z VI w. p.n.e. (Rajewski 1948 s. 54-55).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Biskupin-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tBiskupin (Szyma\u0144ski 1964 Ryc. 2)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Na podstawie miniaturowego no\u017cyka ze z\u0142otego naszyjnika ze skarbu z Szil\u00e1gysomly\u00f3 (dzi\u015b \u015eimleu Silvaniei w Rumunii) Wojciech Szafra\u0144ski datowa\u0142 no\u017ce wolutowe na okres wp\u0142yw\u00f3w rzymskich – koniec IV lub pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 V w. (Lodowski 1972 s. 170).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Simlau_Szymanski_1964_ryc_12-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tSzil\u00e1gysomly\u00f3 (Szyma\u0144ski 1964 Ryc. 12)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Po odkryciu zabytku z Gledzian\u00f3wka, na podstawie rzymskiej p\u0142askorze\u017aby z I-II w. przedstawiaj\u0105cej stragan sprzedawcy no\u017cy (patrz Tsoucalas et al. 2016 Fig. 3) Aleksander Gardawski datowa\u0142 no\u017ce wolutowe na okres p\u00f3\u017anolate\u0144ski i wp\u0142yw\u00f3w rzymskich (Lodowski 1972 s. 170, Pawlicki 2021 s. 73).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Gledzionowek_Szymanski_1964_Ryc_5-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tGl\u0119dzion\u00f3wek (Szyma\u0144ski 1964 Ryc. 5)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Tsoucalas_2016_Fig_3-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tTsoucalas et al. 2016 Fig. 3\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Natomiast Konrad Ja\u017cd\u017cewski szacowa\u0142 wiek no\u017cy na okres wczesnomerowi\u0144ski, tj. od ko\u0144ca V do 1. po\u0142. VI w., na podstawie no\u017cyk\u00f3w-szpil do w\u0142os\u00f3w (Ja\u017cd\u017cewski 1960 s. 76, patrz \u017burowski 1920 Tab. IV:15). <\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/02\/Jazdzewski_1960_Ryc_09-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tJa\u017cd\u017cewski 1960 Ryc. 9\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Zurowski_1920_tabl_IV-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\u017burowski 1920 Tab. IV\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Woluty mo\u017cna zaobserwowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c w narz\u0119dziach zobrazowanych na po\u0142owieckich rze\u017abach kamiennych z Syberii: no\u017cach, szpilach oraz dwuz\u0119bnym widelcu pojawiaj\u0105cych si\u0119 w IX-XII w. (patrz \u0421\u0430\u0432\u0438\u043d\u043e\u0432 1984 Ryc. 1, 5-8, 11).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Savinov_1984_Ryc_1-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\u0421\u0430\u0432\u0438\u043d\u043e\u0432 1984\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Wed\u0142ug opracowa\u0144 Wojciecha Szyma\u0144skiego i Stanislava \u0160i\u0161ki z 1964 r. no\u017ce pojawiaj\u0105 si\u0119 w VII w. i \u0142\u0105czone by\u0142y z kultur\u0105 awarsk\u0105 (Lodowski 1972 s. 170; Biermann et al. 2014 s. 315).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/noz_wolutowy_Milicz_01-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tMilicz (Wachowski 1970 s. 68)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Po odkryciu zabytk\u00f3w z Bnina, Milicza, \u017bukowic i Czeladzi Wielkiej Jerzy Lodowski rozszerzy\u0142 datowanie no\u017cy wolutowych na okres przynajmniej VII\u2013IX w. (Lodowski 1972 s. 171). Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce jama 28, w obr\u0119bie kt\u00f3rej odkryto zabytek z ostatniej z wymienionych miejscowo\u015bci, datowana jest na II faz\u0119 osadnicz\u0105 obejmuj\u0105c\u0105 okres od VIII do po\u0142owy X lub drugiej po\u0142owy X w. (Lodowski 1972 s. 194, 205).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Yotov_et_al_1998_Tab_LXIX_16_17_XCIX_331-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tSka\u0142a (\u0419\u043e\u0442\u043e\u0432 et al. 1998 Tabl. LXIX:16-17, XCIX:331)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Krzysztof Wachowski \u0142\u0105czy\u0142 \u015bl\u0105skie no\u017ce ze stref\u0105 Tornow-Klenica, kt\u00f3r\u0105 wspomina\u0142em w artykule ceramika tornowska<\/a>, datuj\u0105c je na VII?-VIII do X w. (Wachowski 1997 s. 35). Biermann w swojej monografii o grodzisku w Pennigsberg opisuj\u0105c n\u00f3\u017c wolutowy, nadmienia w przypisach, \u017ce dzi\u0119ki metodom dendrochronologicznym nast\u0105pi\u0142o odm\u0142odzenie datowania grodzisk strefy tornowskiej, a co za tym idzie odnajdywanych tam no\u017cy wolutowych (Pennigsberg – okolice roku 900; Bnin – wczesny X w.). Autor wspomina r\u00f3wnie\u017c grodziska w Bonikowie i Biskupinie datowane prawdopodobnie na IX-X w. oraz trzy no\u017ce wolutowe z miejscowo\u015bci Ska\u0142a (ko\u0142o K\u0142adenci, gmina Terwe\u0142 w Bu\u0142garii) wydatowane na X\/XI w. (Biermann et al. 2001 s. 191-192 przypis 161). Bierman zapisuje datowanie tych ostatnich zabytk\u00f3w jakby chodzi\u0142o o prze\u0142om wiek\u00f3w, ale cytowane przez niego \u017ar\u00f3d\u0142o datuje stanowisko na X-XI w. (\u0419\u043e\u0442\u043e\u0432 et al. 1998). Moim zdaniem nie jest oczywiste, \u017ce wszystkie trzy wymienione zabytki ze Ska\u0142y s\u0105 no\u017cami (patrz \u0419\u043e\u0442\u043e\u0432 et al. 1998 Tabl. LXIX:16-17 oraz XCIX:331). Jeden z nich mianowicie musia\u0142by by\u0107 fragmentem najwi\u0119kszego ze znanych no\u017cy wolutowych albo przedmiotem o zgo\u0142a innym przeznaczeniu np. zaczepem kab\u0142\u0105ka wiadra (por\u00f3wnaj zabytek z Lasocina w dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Machacek_2013_Obr_35-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tKostice-“Zadn\u00ed hr\u00fad” (Mach\u00e1\u010dek et al. 2013 Obr. 35)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Jakub Karol Pawlicki utrzymuje datowanie najm\u0142odszych z no\u017cy na faz\u0119 powielkomorawsk\u0105 przypadaj\u0105c\u0105 na X w. (np. Kostice-“Zadn\u00ed hr\u00fad”), na podstawie cech ceramiki (Pawlicki 2021 s. 82-83 za Biermann et al. 2015 s. 111). Co ciekawe, autorzy przytaczanej przez Pawlickiego publikacji powtarzaj\u0105 w zasadzie t\u0119 sam\u0105 informacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 odnajdujemy we wcze\u015bniejszej pozycji jednego ze wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w. Ji\u017ei\u00a0 Mach\u00e1\u010dek stwierdza tam, \u017ce w \u015bwietle znaleziska z Kostice-“Zadn\u00ed hr\u00fad” pogl\u0105d o niewyst\u0119powaniu no\u017cy wolutowych w okresie X-XII w. nale\u017cy zrewidowa\u0107. Obiekt 137, w kt\u00f3rym znaleziono zabytek wydatowany tam na XI w. na podstawie ceramiki i stratygraficznie, zosta\u0142 naruszony przez obiekt z XII w. Sam n\u00f3\u017c wolutowy w tabelarycznym zestawieniu zabytk\u00f3w opisany zosta\u0142 tam jako pochodz\u0105cy z fazy RS4, czyli X-XII w. (Mach\u00e1\u010dek et al. 2013 s. 763-767). Zapytany o t\u0119 kwesti\u0119, Pawlicki raczej utrzymuje datowanie no\u017ca na wiek X na podstawie ceramiki, kt\u00f3rej wiek konsultowa\u0142 z Aleksandr\u0105 Pankiewicz. Jego w\u0105tpliwo\u015bci budzi r\u00f3wnie\u017c jedno\u015b\u0107 zbioru zabytk\u00f3w pochodz\u0105cych z obiektu, cho\u0107 nie wyklucza przetrwania zabytku w m\u0142odszym zbiorze jako “pami\u0105tka rodzinna” (informacja ustna od Jakuba Karola Pawlickiego).<\/p>\n
Zastosowanie no\u017cy wolutowych<\/h1>\n
Poch\u00f3wki z no\u017cami wolutowymi znajduj\u0105ce si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na cmentarzach s\u0142owia\u0144sko-awarskich nie wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 bogactwem (Szyma\u0144ski 1988 s. 155). Nie zawiera\u0142y r\u00f3wnie\u017c element\u00f3w charakterystycznych dla grob\u00f3w awarskich, czyli oku\u0107 pas\u00f3w oraz ceramiki awarskiej i cechowa\u0142y si\u0119 raczej ubogim inwentarzem (Pawlicki 2021 s. 80). W wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 to poch\u00f3wki \u017ce\u0144skie: 7 grob\u00f3w, w tym 2 dzieci\u0119ce i 1 kobiety poni\u017cej 17. roku \u017cycia oraz 3 m\u0119skie: 1 pewny i 2 zidentyfikowane po wyposa\u017ceniu (Szyma\u0144ski 1988 s. 155-156). Podsumowuj\u0105c, dla znalezisk grobowych zespo\u0142u po\u0142udniowego badania wykaza\u0142y, \u017ce najcz\u0119\u015bciej pochowane z no\u017cami wolutowymi by\u0142y osoby m\u0142ode (6-12 lat) p\u0142ci \u017ce\u0144skiej (Pawlicki 2021 s. 80).<\/p>\n
Skalpel<\/h2>\n
Gr\u00f3b 6 ze stanowiska Kiszomobor O zawieraj\u0105cy n\u00f3\u017c wolutowy ze \u015bladami drewnianej pochwy, srebrn\u0105 \u0142y\u017ceczk\u0119-sitko, srebrny cylindryczny zasobniczek i \u017celazne szczypczyki nasuwa skojarzenia z grobem 77, r\u00f3wnie\u017c datowanym na VII w., z Ba\u010dko Petrovo Selo wyposa\u017conym w podobn\u0105 \u0142y\u017ceczk\u0119 oraz 2 br\u0105zowe skalpele. Na podstawie podobnego inwentarza i jego lokalizacji\u00a0 (pierwszy w okolicy kr\u0119gos\u0142upa na wysoko\u015bci \u0142okci, drugi przy prawym przedramieniu) oraz by\u0107 mo\u017ce opakowania przedmiot\u00f3w w podobny spos\u00f3b (jeden ze \u015bladami tkaniny, w drugim nie mo\u017cna jej wykluczy\u0107), a tak\u017ce deformacji ko\u015b\u0107ca zmar\u0142ej, wysuni\u0119to przypuszczenie, \u017ce mo\u017cemy mie\u0107 do czynienia z grobem szamanki. (Szyma\u0144ski 1988 s. 156).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Csallany_1939_tab_V-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tKiszomobor (Csall\u00e1ny 1939 Tab. V)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Bugarski_2009_Fig_96-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tBa\u010dko Petrovo Selo (Bugarski 2009 Fig. 96)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Zwracam uwag\u0119 na b\u0142\u0105d, kt\u00f3ry wkrad\u0142 si\u0119 w ostatnim, jak\u017ce cennym, podsumowaniu kwestii no\u017cy wolutowych (Pawlicki 2021). Wydaje si\u0119, \u017ce autor pomyli\u0142 nazw\u0119 miejscowo\u015bci, z kt\u00f3rej pochodzi zabytek z grobu 6 na stanowisku Kiszomobor O, czytaj Kiszzomobor<\/em>, konsekwentnie zapisuj\u0105c j\u0105 jako “Koszthely” (Pawlicki 2021 s. 91 oraz tabela poz. 30). W\u0142a\u015bciwa nazwa tej ostatniej miejscowo\u015bci to Keszthely, czytaj Kesthej<\/em>. Nazwa Kiszomobor nie pojawia si\u0119 w og\u00f3le w artykule Pawlickiego, ale to do tego zabytku odnosi si\u0119 opis w tek\u015bcie, kiedy mowa jest o funkcjach chirurgiczno-kap\u0142a\u0144skich (patrz dalsza cz\u0119\u015b\u0107 niniejszego artyku\u0142u). W tabeli pod b\u0142\u0119dn\u0105 nazw\u0105 miejscowo\u015bci autor umieszcza wymiary zabytku z Kiszomobor, a przynajmniej jego d\u0142ugo\u015b\u0107, bo szeroko\u015b\u0107, podana wcze\u015bniej przez Szyma\u0144skiego, tutaj zosta\u0142a pomini\u0119ta (Szyma\u0144ski 1988 s. 146). Szyma\u0144ski faktycznie wzmiankuje zabytek z Keszthely w przypisach, ale podkre\u015bla, \u017ce \u015bwiadomie go pomija w badaniach ze wzgl\u0119du na jego niepewny kszta\u0142t (Szyma\u0144ski 1988 s. 146 przypis i). Autor wytyka wr\u0119cz Krzysztofowi Wachowskiemu, wci\u0105gni\u0119cie zabytku z Keszthely do bada\u0144, przypominaj\u0105c, \u017ce do tej pory nie dotar\u0142 do tego zabytku (Szyma\u0144ski 1988 s. 142-143 przypis 6).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Bugarski_2009_Fig_46-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tBa\u010dko Petrovo Selo (Bugarski 2009 Fig. 46)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Bugarski_2009_Tabl_XIII-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tBa\u010dko Petrovo Selo (Bugarski 2009 Tab. XIII)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Podobie\u0144stwo do narz\u0119dzi chirurgicznych nasuwa r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce dzi\u0119ki wykonaniu no\u017ca w ca\u0142o\u015bci z \u017celaza istnia\u0142a wygodna mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego dezynfekcji (Pawlicki 2021 s. 91-92). Nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zastanowi\u0107, czy istnia\u0142a w\u00f3wczas w og\u00f3le \u015bwiadomo\u015b\u0107 potrzeby sterylizacji?<\/p>\n
N\u00f3\u017c wolutowy z Thanau am Kamp wykonany zosta\u0142 w spos\u00f3b dok\u0142adniejszy i z lepszego surowca ni\u017c pozosta\u0142e no\u017ce z tamtego regionu, co przybli\u017ca ten zabytek, obok kszta\u0142tu ostrza i rozmiaru, do tzw. no\u017cy chirurgicznych z terenu Czech datowanych na X w., kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c znajdowano w grobach kobiet (Pawlicki 2021 s. 92). Podobne pod wzgl\u0119dem formy no\u017ce znajdowane s\u0105 i w bli\u017cej okolicy, ale nie wiadomo, czy te egzemplarze wyr\u00f3\u017cnia technologia wykonania np. Czelad\u017a Wielka (Lodowski 1972 Ryc. 12:i), Bruszczewo (Brzostowicz 2002 Ryc. 32:9).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Hosek_2007_Fig_1-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\ttzw. no\u017ce chirurgiczne (Ho\u0161ek et al. 2007 Fig. 1)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Lodowski_1972_Ryc_12_i-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tCzelad\u017a Wielka (Lodowski 1972 Ryc. 12:i)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Brzostowicz_2002_Ryc_32_9-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tBruszczewo (Brzostowicz 2002 Ryc. 32:9)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Tez\u0119 o narz\u0119dziu chirurgicznym os\u0142abia w\u0105tpliwo\u015b\u0107 co do posiadania odpowiednich kwalifikacji przez m\u0142ode osoby, kt\u00f3rych szcz\u0105tkom towarzysz\u0105 no\u017ce wolutowe (Pawlicki 2021 s. 92). Obecno\u015b\u0107 skalpela w grobie nie musi jednoznacznie wskazywa\u0107 na posiadane umiej\u0119tno\u015bci zmar\u0142ego. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce skalpel zosta\u0142 umieszczony w grobie zmar\u0142ego w nast\u0119pstwie nieudanego zabiegu chirurgicznego. Narz\u0119dzie uznane za pechowe by\u0107 mo\u017ce ju\u017c nie nadawa\u0142o si\u0119 do u\u017cycia, poniewa\u017c mog\u0142o sprowadzi\u0107 \u015bmier\u0107 na innych pacjent\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce ponowne wykorzystanie surowca nie rozwi\u0105zywa\u0142o tej kwestii, zatem sk\u0142adano je do grobu ofiar praktyk chirurgicznych.\u00a0 Zdaj\u0105c sobie jednak spraw\u0119 z braku wi\u0119kszych przes\u0142anek do postawienia takiej hipotezy, odnotuj\u0119 tu jedynie potrzeb\u0119 odnalezienia innych dowod\u00f3w na intencjonalne niszczenie przedmiot\u00f3w naznaczonych z\u0142ym losem oraz przyk\u0142ad\u00f3w sk\u0142adania do grob\u00f3w przedmiot\u00f3w powi\u0105zanych z przyczyn\u0105 \u015bmierci zmar\u0142ego.<\/p>\n
Praktyki rytualne<\/h2>\n
Gr\u00f3b sze\u015bcioletniej dziewczynki z cmentarzyska awarskiego w Zw\u00f6lfaxing zawiera\u0142 fragment no\u017ca z wolutami, spoczywaj\u0105cy w pobli\u017cu czaszki oraz naczynie z ko\u015b\u0107mi kura domowego. By\u0107 mo\u017ce n\u00f3\u017c zosta\u0142 u\u017cyty do zabicia kura, nast\u0119pnie z\u0142amany, a jego cz\u0119\u015b\u0107 zaopatrzona w woluty z\u0142o\u017cona do grobu (Szyma\u0144ski 1988 s. 156).<\/p>\n
Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad tym, co takiego wyj\u0105tkowego w budowie no\u017ca wolutowego mia\u0142oby \u015bwiadczy\u0107 o jego rytualnym przeznaczeniu, mo\u017cna doj\u015b\u0107 do przekonania, \u017ce to w\u0142a\u015bnie same woluty mog\u0142y by\u0107 no\u015bnikiem warto\u015bci symboliczno-magicznych. Przyjrzyjmy si\u0119 zatem innym przyk\u0142adom zastosowania wolut\u00f3w w kulturze materialnej Dziadoszan.<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/chrzescijanie_parczewski-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tplakat wyk\u0142adu (Parczewski 2016)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/krzyz_CzeladzWielka_1-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tCzelad\u017a Wielka (Muzeum Archeologiczne we Wroc\u0142awiu, fot. Chru\u015bciel)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Po\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych symboli nanoszonych na naczynia ceramiczne r\u00f3\u017cne formy krzy\u017ca przyci\u0105gaj\u0105 badaczy w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b (np. Lisowska 2024). Nie inaczej jest z krzy\u017cem wolutowym z naczynia z Czeladzi Wielkiej, interpretowanym jako symbol pierwszych chrze\u015bcijan (wyk\u0142ady Micha\u0142a Parczewskiego pt. ‘Pierwsi chrze\u015bcijanie na p\u00f3\u0142noc od Karpat i Sudet\u00f3w’ z 2016 roku). Mo\u017cna postawi\u0107 pytanie, czy w motywie krzy\u017ca wolutowego same woluty te\u017c mia\u0142y swoje symboliczno-magiczne znaczenie?<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzdob001_01-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tDobrzejowice (Kaczkowski 1971 Ryc. 13:17)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzgos002_02-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tGosty\u0144 (Gross 2016 Ryc. 16)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzgos003_03-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tGosty\u0144 (Czapla 2014 Ryc. 54:h)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzgos004_01-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tGosty\u0144 (Rze\u017anik 1997 Ryc. 4:d)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzgos001_02-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tGosty\u0144 (Langenheim 1939 Ryc. 3:2)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzobi001_03-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tObisz\u00f3w (fot. znaleziona w internecie)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzsol001_03-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tSolniki (Chrzan et al. 2019 Ryc. 144:b)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzzuk001_05-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\u017bukowice (Czapla 2014 Ryc. 54:e)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/krzzuk002_05-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\u017bukowice (Czapla 2014 Ryc. 54:f)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Woluty mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c dostrzec w zako\u0144czeniach charakterystycznej formy krzesiw znajdowanych na terenach Dziadoszyc\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce woluty odgrywa\u0142y tutaj jak\u0105\u015b symboliczn\u0105 rol\u0119 podczas czynno\u015bci krzesania ognia, kt\u00f3re przybiera\u0142o charakter magicznego rytua\u0142u (patrz na relikty praktyk zwi\u0105zanych z krzesaniem bo\u017cego ognia przy u\u017cyciu krzesiwa i \u015bwi\u0119tego krzemienia w Moszy\u0144ski 1934 s. 496-497). Mo\u017cliwe, \u017ce woluty mia\u0142y za zadanie wzmocnienie w\u0142a\u015bciwo\u015bci krzesiwa lub roznieconego dzi\u0119ki nim ognia (Piotrowski et al. 2007 s. 239-240).<\/p>\n
Kr\u00f3j p\u0142u\u017cny<\/h2>\n
Po\u015br\u00f3d kilkudziesi\u0119ciu symbolicznych miniaturek narz\u0119dzi wchodz\u0105cych w sk\u0142ad naszyjnika pochodz\u0105cego z Szil\u00e1gysomly\u00f3 (dzi\u015b \u015eimleu Silvaniei w Rumunii) okresu wp\u0142yw\u00f3w rzymskich, znalaz\u0142o si\u0119 takie, kt\u00f3re na podstawie wyst\u0105pienia w towarzystwie radlicy, identyfikuje si\u0119 z krojem p\u0142u\u017cnym. Kszta\u0142t tego narz\u0119dzia, jak r\u00f3wnie\u017c\u00a0 zdobienie jego r\u0119koje\u015bci, przywodzi skojarzenia z no\u017cami wolutowymi (Pawlicki 2021 s. 93).<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/ANSA_VIIb_1_31848-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tSzil\u00e1gysomly\u00f3 (Kunsthistorisches Museum Vienna<\/a>)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/ANSA_VII_B1_37264-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tSzil\u00e1gysomly\u00f3 (Kunsthistorisches Museum Vienna<\/a>)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Znany jest r\u00f3wnie\u017c zabytek z Tinje nad Loko, pochodz\u0105cy z podobnego okresu co naszyjnik, interpretowany jako n\u00f3\u017c winiarski lub kr\u00f3j p\u0142u\u017cny w\u0142a\u015bnie. Nie wiadomo, czy woluty mia\u0142y w nim praktyczne zastosowanie, zapewniaj\u0105c lepsze mocowanie kroju w grz\u0105dzieli, czy pe\u0142ni\u0142y funkcj\u0119 ozdoby, by\u0107 mo\u017ce nadaj\u0105cej krojowi znaczenie falliczne. Rozmiary zabytku (d\u0142ugo\u015b\u0107 ok. 20 cm, szeroko\u015b\u0107 r\u0119koje\u015bci ok. 2 cm, maksymalna szeroko\u015b\u0107 ostrza ok. 3 cm) nasun\u0119\u0142y przypuszczenie, \u017ce no\u017ce wolutowe mog\u0142y by\u0107 miniaturami kroj\u00f3w p\u0142u\u017cnych. Takie miniatury mog\u0142y by\u0107 u\u017cywane podczas obrz\u0119d\u00f3w wi\u0105zanych z kultem agrarnym np. podczas pierwszego zasiewu lub przygotowania pola. Brak jest jednak widocznych \u015blad\u00f3w zniszcze\u0144 ostrza, kt\u00f3re mog\u0142yby poprze\u0107 t\u0119 teori\u0119 (Pawlicki 2021 s. 93). Z drugiej strony, rozmiary zabytku z Tinje nad Loko budz\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci co do jego funkcji, szczeg\u00f3lnie w por\u00f3wnaniu z krojem p\u0142u\u017cnym z K\u0142odnicy okresu wczesnego \u015bredniowiecza o d\u0142ugo\u015bci 45 cm (patrz opis zabytku na stronie Facebook MPPP<\/a>). Nale\u017cy przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej zabytkom traktowanym jako kroje p\u0142u\u017cne.<\/p>\n
\n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Ciglenecki_2000_T_2_4-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tTinje nad Loko (Ciglenecki 2000 T. 2:4)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure> \n\t\t\t \n\t\t\t\t![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/KrojPlozny_Klodnica_MPPP_2025-150x150.jpg\")
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\tK\u0142odnica (for. MPPP<\/a>)\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n Narz\u0119dzie z popularnym zdobieniem<\/h2>\n
Funkcja no\u017ca wolutowego mog\u0142a z czasem ulec zmianie z magicznej na czysto praktyczn\u0105, by\u0107 mo\u017ce pod wp\u0142ywem m.in. chrystianizacji (Szyma\u0144ski 1982 s. 155 za Pleterski 1984 s. 387, 393). Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce w wolutach nale\u017cy po prostu widzie\u0107 popularny motyw zdobniczy. Pocz\u0105tkowo magicznie traktowane woluty mog\u0142y z czasem sta\u0107 si\u0119 atrakcyjn\u0105 form\u0105 zdobnicz\u0105. Poza no\u017cami woluty cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 w takich narz\u0119dziach jak krzesiwa czy zaczepy kab\u0142\u0105ka wiadra (okucia, ucha).<\/p>\n
- brak jakiekolwiek wzmianki o zabytku pr\u00f3cz ryciny podpisanej “Ryc. 7. Osetno, stan. 18, gm. G\u00f3ra. Wyb\u00f3r przedmiot\u00f3w z \u017celaza. Rys. B. Iwanicka-Pinkosz<\/em>” (Iwanicka-Pinkosz 2000 s. 94)<\/li>\n
- Czelad\u017a Wielka<\/a>\n