Prace wykopaliskowe, prowadzone w ostatnich sezonach badawczych (1997-1999) w obr\u0119bie zespo\u0142u osadniczego w Obiszowie, na terenie Wzg\u00f3rz Dalkowskich, ods\u0142oni\u0142y m.in. \u015blady dzia\u0142alno\u015bci szklarskiej w obr\u0119bie mieszkalnej cz\u0119\u015bci osady. Zlokalizowano je najcz\u0119\u015bciej w zasypiskach budynk\u00f3w, mniejszych jam i g\u0142\u0119bokich jam zasobowych – piwniczek. Do wyj\u0105tk\u00f3w nale\u017cy odkrycie tygli ceramicznych z naciekiem masy szklanej w\u015br\u00f3d relikt\u00f3w paleniska. Na istnienie produkcji szklarskiej w Obiszowie wskazuj\u0105 fragmenty misowatych tygli ceramicznych z naciekami masy szklanej, u\u0142amki element\u00f3w konstrukcyjnych, pochodz\u0105cych najprawdopodobniej ze zniszczonych piec\u00f3w szklarskich, w postaci cegie\u0142 dyszowych i pojedyncze grudki szk\u0142a, kt\u00f3re interpretowane s\u0105 jako fragmenty nie do ko\u0144ca przetopionej masy szklanej. Niestety, nie natrafiono na jakiekolwiek urz\u0105dzenia produkcyjne.
\nZ przeprowadzonych analiz chemicznych wynika, \u017ce w Obiszowie przetapiano szk\u0142o o\u0142owiowo-krzemowe.
\nRamy chronologiczne osady, a tym samym tak\u017ce pracowni szklarskiej, wyznaczaj\u0105 materia\u0142y ceramiczne, militaria i ozdoby oraz skarb monet. Zosta\u0142y one okre\u015blone na koniec IX – 3. \u0107w. X w. (Bartczak, Pokora, Suchodolski 1990, s. 9-29; Pokora, Rze\u017anik 1998, s. 321-333; Baron, Rze\u017anik 1999, s. 269-280). By\u0142aby to wi\u0119c jedna z najwcze\u015bniejszych pracowni szklarskich nie tylko na \u015al\u0105sku, ale tak\u017ce na terytorium Polski.
\nNa obecnym etapie bada\u0144 nie mo\u017cna stwierdzi\u0107, jaki charakter mia\u0142a obiszowska pracownia, czy trudni\u0142a si\u0119 wytwarzaniem wyrob\u00f3w od pocz\u0105tku cyklu produkcyjnego, czy przetwarzaniem dostarczanego surowca w postaci gotowej masy szklanej. Nie mo\u017cna tak\u017ce stwierdzi\u0107 charakteru produkcji pracowni, ze wzgl\u0119du na brak odnalezionych gotowych lub nieudanych wyrob\u00f3w. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce dalsze planowane prace wykopaliskowe przynios\u0105 rozwi\u0105zanie postawionych wy\u017cej problem\u00f3w.<\/p><\/blockquote>\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tZaraz, zaraz, “brak odnalezionych gotowych lub nieudanych wyrob\u00f3w<\/em>“? Przecie\u017c w Wiadomo\u015bciach Numizmatycznych<\/em> wyra\u017anie podano, \u017ce w partii przylegaj\u0105cej bezpo\u015brednio do paleniska obiektu nr 2, p\u00f3\u017aniej opisywanego jako 2D (Rze\u017anik 2006 s. 189), znaleziono monety srebrne, fragmenty srebrnych ozd\u00f3b i cz\u0119\u015b\u0107 ozdoby br\u0105zowej oraz paciorki szklane jak poni\u017cej (Bartczak et. al 1990 s. 11-12, 23):<\/p>\n Uznano, \u017ce wymienione elementy mog\u0142y stanowi\u0107 podr\u0119czn\u0105 got\u00f3wk\u0119, kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bciciel ukry\u0142 nad piecem, a kt\u00f3ra rozsypa\u0142a si\u0119, by\u0107 mo\u017ce w wyniku po\u017caru, na przestrzeni o \u015brednicy ok. 40 cm (Bartczak et. al 1990 s. 13 oraz Rze\u017anik 2006 s. 189-190). Szklane paciorki mog\u0142y pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 p\u0142atnicz\u0105, o czym mia\u0142by \u015bwiadczy\u0107 brak w zespole innych ca\u0142ych przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby odgrywa\u0107 swoj\u0105 pierwotn\u0105 rol\u0119. Paciorki, cho\u0107 sporadycznie, wyst\u0119puj\u0105 w innych skarbach. Wed\u0142ug ibn Fadlana S\u0142owianie mieliby ch\u0119tnie nabywa\u0107 szklane paciorki, p\u0142ac\u0105c jednego dirhema za sztuk\u0119 (Bartczak et. al 1990 s. 18). Jest to pierwsza publikacja opisuj\u0105ca te zabytki wydana po ich odkryciu w 1986 roku. Co istotne dla naszych rozwa\u017ca\u0144 to w niej w\u0142a\u015bnie po raz pierwszy pojawia si\u0119 informacja o zniekszta\u0142ceniu paciork\u00f3w:<\/p>\n Analizy chemiczne wn\u0119trza tygli by\u0107 mo\u017ce pozwol\u0105 ustali\u0107, czy zniekszta\u0142cone paciorki szklane stanowi\u0105 odrzuty prowadzonej tu r\u00f3wnie\u017c produkcji szklarskiej, czy te\u017c uleg\u0142y przypadkowemu stopieniu w innych okoliczno\u015bciach (palenisku?).<\/p><\/blockquote>\n Nasuwa si\u0119 pytanie, czy wszystkie paciorki by\u0142y zniekszta\u0142cone. Niestety owa publikacja ani \u017cadna inna, do kt\u00f3rej dotar\u0142em, nie zawiera wizualizacji rzeczonych paciork\u00f3w.<\/p>\n W wielu publikacjach opisuj\u0105cych stanowisko znajdujemy informacje o naszych paciorkach pozbawione cienia sugestii, \u017ce mogliby\u015bmy mie\u0107 do czynienia ze zniekszta\u0142conymi zabytkami lub odpadami produkcyjnymi (Czapla 2014 s. 131, Adamska et al. 2023 s. 119). Obiszowskie zabytki zosta\u0142y nawet podane jako najbli\u017csza analogia do jednego z dw\u00f3ch paciork\u00f3w – smuklejszego – znalezionych na grodzisku w Chobieni, patrz paciorki szklane z Chobieni<\/a> (Biermann et. al 2016 s. 141, 189).<\/p>\n W pierwszej publikacji wydanej po wznowionych badaniach archeologicznych na stanowisku w 1997 roku nie wspomina si\u0119 s\u0142owem o paciorkach (Pokora et. al 1998). W innej, dotycz\u0105cej paciork\u00f3w z Gostynia, paciorki obiszowskie s\u0105 jedynie wymienione jako przyk\u0142ad deponowania paciork\u00f3w w skarbach (Rze\u017anik 1998 s. 389).<\/p>\n O dzia\u0142alno\u015bci szklarskiej na obiszowskiej osadzie, kt\u00f3ra mia\u0142aby obejmowa\u0107, by\u0107 mo\u017ce pe\u0142en proces produkcyjny, \u015bwiadcz\u0105 wymienione przez Paw\u0142a Rze\u017anika elementy (Rze\u017anik 2006 s. 187-188):<\/p>\n Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na nie, odkryte w rozmaitych kontekstach wt\u00f3rnych, pozosta\u0142o\u015bci produkcyjne w postaci grudek lekkiego g\u0105bczastego \u017cu\u017cla szklistego, grudek zanieczyszczonej masy szklanej, fragment\u00f3w misowatych tygli ceramicznych oraz odpad\u00f3w w postaci nieudanych wyrob\u00f3w. A wi\u0119c Pawe\u0142 Rze\u017anik daje nam tutaj wyra\u017anie odczu\u0107, \u017ce nie mamy do czynienia z docelowym produktem. Identyfikacja zabytk\u00f3w jako egzemplarzy nieudanych nasuwa mi my\u015bl, \u017ce powinni\u015bmy je bardziej postrzega\u0107 jako elementy warsztatu produkcyjnego, jednocze\u015bnie oddalaj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 przynale\u017cenia paciork\u00f3w do samego skarbu. Chyba \u017ce istniej\u0105 przes\u0142anki ku temu, aby twierdzi\u0107, \u017ce szk\u0142o jako cenny surowiec, stanowi\u0142o warto\u015b\u0107 sam\u0105 w sobie i mog\u0142o by\u0107 wykorzystywane w charakterze p\u0142acide\u0142 niezale\u017cnie od formy? Zostawi\u0119 to pytanie otwartym.<\/p>\n Ciekawe jest, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszych publikacjach innych badaczy nadal spotyka\u0107 si\u0119 b\u0119dziemy z “prostymi paciorkami” (Siemianowska 2017 s. 68), a nawet ze stwierdzeniem, \u017ce “nie jeste\u015bmy r\u00f3wnie\u017c w stanie jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy wchodz\u0105ce w sk\u0142ad skarbu szklane paciorki wykonane zosta\u0142y przez przyby\u0142ego na osad\u0119 szklarza, czy te\u017c stanowi\u0142y dar lub posag” (Siemianowska 2014 przypis 31). Autorka r\u00f3wnie\u017c uwa\u017ca, \u017ce brak jest dowod\u00f3w na obecno\u015b\u0107 warsztatu, w kt\u00f3rym realizowany mia\u0142 by\u0107 pe\u0142en proces produkcyjny, opowiadaj\u0105c si\u0119 raczej za ko\u0144cow\u0105 faz\u0105 produkcji wyrob\u00f3w finalnych ze sprowadzonych p\u00f3\u0142surowc\u00f3w (Siemianowska 2014 s. 54-56). Niemniej nie s\u0105 zg\u0142aszane wi\u0119ksze w\u0105tpliwo\u015bci co do stwierdzenia, \u017ce w Obiszowie mamy do czynienia z pracowniami szklarskimi (Pankiewicz et. al 2017 s. 14), chocia\u017c akurat obiekt 2D, w kt\u00f3rym odkryto skarb identyfikowany jest raczej z warsztatem odlewnika metalurga (Bartczak et. al 1990 s. 13).<\/p>\n Zastanawiaj\u0105ce, czy szk\u0142o z paciork\u00f3w zosta\u0142o poddane takim samym analizom jak szk\u0142o pochodz\u0105ce z tygli szklarskich, za czym postulowano ju\u017c w pierwszej publikacji dotycz\u0105cej skarbu. W ka\u017cdym razie nie wspomina si\u0119 o tym w publikacji podsumowuj\u0105cej analiz\u0119 obiszowskich tygli, na kt\u00f3rych rozpoznano szk\u0142o o\u0142owiowo-krzemowe (PbO-SiO2<\/sub>) prze\u015bwiecaj\u0105ce, jasnozielone, jasnozielone z lekko \u017c\u00f3\u0142tawym odcieniem i silnie skorodowane, charakteryzuj\u0105ce si\u0119 brakiem prze\u017aroczysto\u015bci oraz kolorem bia\u0142o-\u017c\u00f3\u0142tym lub \u017c\u00f3\u0142tym (Rze\u017anik et. al 2017 s. 244). Masa szklana z obiszowskich tygli zosta\u0142a za to por\u00f3wnana z wyrobami szklanymi pochodz\u0105cymi z innych miejsc europejskich, a nawet z Chin (Rze\u017anik et. al 2017 s. 252, Ryc. 11-14).<\/p>\n Podsumowuj\u0105c nasze \u015bledztwo, mo\u017cemy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce informacja podana przez Jadwig\u0119 Biszkont o braku odnalezionych gotowych lub nieudanych wyrob\u00f3w jest myl\u0105ca, gdy\u017c inni widz\u0105 w zabytkach albo odpady produkcyjnie, albo gotowe wyroby, albo wt\u00f3rnie zniekszta\u0142cone paciorki. Nie mamy r\u00f3wnie\u017c pewno\u015bci co do tego:<\/p>\n Powy\u017csze nie przekre\u015bla mo\u017cliwo\u015bci cho\u0107by hipotetycznego ustalenia, jakie finalnie produkty mog\u0142y opuszcza\u0107 obiszowsk\u0105 pracowni\u0119 szklarsk\u0105. Chc\u0105c pokusi\u0107 si\u0119 o odtworzenie paciork\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y szans\u0119 by\u0107 wytwarzane lub noszone na obiszowskiej osadzie, zmuszeni jeste\u015bmy do poszukiwa\u0144 analogicznych zabytk\u00f3w, poruszaj\u0105c si\u0119 w obr\u0119bie podobie\u0144stw do odkrytych w towarzystwie skarbu paciork\u00f3w oraz mo\u017cliwo\u015bci wytw\u00f3rczych obiszowskiej pracowni. Zatem analogie powinny spe\u0142nia\u0107 poni\u017csze za\u0142o\u017cenia:<\/p>\n Ma\u0142ymi rozmiarami oraz swoj\u0105 prost\u0105 bry\u0142\u0105 nasze zabytki mog\u0105 nawi\u0105zywa\u0107 do miniaturowych koralik\u00f3w typu “bisier<\/em>” znanych z Wolina, Szczecina, Hedeby czy Starej \u0141adogi (Rze\u017anik 2006 s. 187 za Dek\u00f3wna 1980 s. 331-332). Bisier powstaje w technice wyci\u0105gania, a nast\u0119pnie dalszej obr\u00f3bki szklanej rurki. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 paciork\u00f3w w wykopach nr 6 i 8 w Wolinie stanowi\u0142 bisier siekany – na 164 egzemplarze 114 by\u0142o barwy \u017c\u00f3\u0142tej, 38 zielonej, a 12 niebieskiej (Kokora 2019 Ryc. 2:a-c). Znaleziono tu r\u00f3wnie\u017c 24 okazy nieudane (bez kanalika) lub odpady produkcyjne (ko\u0144c\u00f3wki szklanych rurek) barwy \u017c\u00f3\u0142tej. Najwi\u0119cej bisieru odnotowano w X-wiecznych warstwach (Kokora 2019 s. 308). Odkryto tu tak\u017ce paciorki wykonane w technice nawijania uformowane w kszta\u0142t wycinka \u015brodkowej cz\u0119\u015bci kuli wykonanych z zielonego opokowego – nieprzezroczystego – (Kokora 2019 s. 314 Ryc. 2:d), przejrzystego lub s\u0142abo przejrzystego (Kokora 2019 s. 314 Ryc. 2:e) oraz przejrzystego \u017c\u00f3\u0142tego szk\u0142a (Kokora 2019 s. 314 Ryc. 2:f), a tak\u017ce paciorki pier\u015bcieniowate wykonane ze szk\u0142a przejrzystego, zielonego lub opokowego o zabarwieniu niebieskim, zielonym i \u017c\u00f3\u0142tym (Kokora 2019 s. 318 Ryc. 2:g).<\/p>\n Spo\u015br\u00f3d przebadanych pod wzgl\u0119dem sk\u0142adu chemicznego woli\u0144skich wyrob\u00f3w zidentyfikowano 18 sztuk wytworzonych ze szk\u0142a o\u0142owiowo-krzemowego, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych pojawi\u0142y si\u0119 egzemplarze w wersjach nieprzezroczystej br\u0105zowo-\u017c\u00f3\u0142tej – masa szklana oraz przezroczystej ciemnozielonej i s\u0142abo przezroczystej \u017c\u00f3\u0142tej – guzki zdobi\u0105ce naczynie (Kokora 2019 Tabela 4, Ryc. 5). Niestety nie znalaz\u0142em informacji, czy w tej grupa zawieraj\u0105 si\u0119 paciorki i czy s\u0105 nimi kt\u00f3rekolwiek z prezentowanych na rycinach.<\/p>\n W Wolinie odkryto niemal identyczne z obiszowskimi tygle do topienia szk\u0142a w warstwach pozwalaj\u0105cych na wyznaczenie pocz\u0105tk\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci pracowni szklarskich na 1. po\u0142. X wieku, a faz\u0119 ich najwi\u0119kszej dzia\u0142alno\u015bci na koniec X w., co pozostaje w zgodzie z datowaniem obiszowskiego skarbu, kt\u00f3rego terminum post quem<\/em> przypada na rok 970 (Rze\u017anik 2006 s. 188-189).<\/p>\n Najmniejsze paciorki ze Szczecina r\u00f3wnie\u017c wykonane by\u0142y ze szk\u0142a \u017c\u00f3\u0142tego i zielonego (Dek\u00f3wna 1980 Ryc. 18:d-i; 19:h-j; 20:b, f, l).<\/p>\n W\u015br\u00f3d szczeci\u0144skich paciork\u00f3w wykonanych ze szk\u0142a o\u0142owiowo-krzemowego znalaz\u0142 si\u0119 zielony (nr inw. 471\/68) z warstwy datowanej na koniec X – pocz. XI w. oraz \u017c\u00f3\u0142ty (nr inw. 311\/68) z warstwy datowanej na 3 \u0107w. XI w. (Dek\u00f3wna 1980 s. 319, Ryc. 19:d, 20:l).<\/p>\n Najwi\u0119kszy procentowy udzia\u0142 w\u015br\u00f3d paciork\u00f3w odkrytych w Hedeby maj\u0105 te koloru niebieskiego, nast\u0119pne s\u0105 zielone i \u017c\u00f3\u0142te. W\u015br\u00f3d paciork\u00f3w zielonych po r\u00f3wno rozk\u0142ada si\u0119 ilo\u015b\u0107 tych wykonanych ze szk\u0142a opakowego, cz\u0119\u015bciowo przezroczystego i przezroczystego, natomiast w\u015br\u00f3d \u017c\u00f3\u0142tych zdecydowanie przewa\u017ca szk\u0142o opakowe (Steppuhn 1998 Abb. 6-7).<\/p>\n Paciorki, z kt\u00f3rych rekonstrukcjami mia\u0142em do tej pory do czynienia, posiada\u0142y otwory o \u015brednicy pozwalaj\u0105cej bez wi\u0119kszego problemu naniza\u0107 je na lnian\u0105 nitk\u0119, a nawet na sznurek konopny, podobnie jak przy tych z Grod\u017aca Ma\u0142ego<\/a>. Zgo\u0142a czego\u015b zupe\u0142nie odmiennego wymagaj\u0105 paciorki o tak ma\u0142ych \u015brednicach, jak te najmniejsze z obiszowskiego zestawu (2 – 2,5 mm). Czego\u015b zdecydowanie cie\u0144szego, a zarazem na tyle mocnego, \u017ceby nie \u0142atwo by\u0142o to zerwa\u0107. Wydaje si\u0119, \u017ce eksperyment z warkoczem uplecionym z trzech ko\u0144skich w\u0142os\u00f3w, w podobny spos\u00f3b jak wykonano sznureczek z Santoka (Zamelska-Mo\u0144czak et al. 2025 Ryc. 9), ma szans\u0119 podo\u0142ania takiej potrzebie (patrz zdj\u0119cie powy\u017cej).<\/p>\n Paciorki znalaz\u0142em w czeskich \u017del\u00edzach na ulicy, kt\u00f3r\u0105 dos\u0142ownie za\u015bciela\u0142y wraz z poboczem na odcinku \u0142adnych paru metr\u00f3w. Nie pytajcie, sk\u0105d si\u0119 tam znalaz\u0142y, bo dopiero p\u00f3\u017aniej skojarzy\u0142em, \u017ce mo\u017ce to mie\u0107 co\u015b wsp\u00f3lnego z tamtejszym szklarskim atelier<\/a>, w kt\u00f3rego najbli\u017cszej okolicy to si\u0119 w\u0142a\u015bnie wydarzy\u0142o.<\/p>\n Dzi\u0119ki niezwyk\u0142ej uprzejmo\u015bci Sylwii Siemianowskiej uda\u0142o si\u0119 dotrze\u0107 do kilku niezwykle dla nas cennych materia\u0142\u00f3w w postaci jej pracy magisterskiej po\u015bwi\u0119conej obiszowskiej osadzie przygrodowej w \u015bwietle \u017ar\u00f3de\u0142 ceramicznych (Siemianowska 2011) oraz zdj\u0119\u0107 archiwalnych. Do najwa\u017cniejszych z perspektywy niniejszego artyku\u0142y z pewno\u015bci\u0105 nale\u017c\u0105 zdj\u0119cia poszukiwanych paciork\u00f3w oznaczonych nr inw. Obi160\/86 i Obi161\/86, czyli 3 \u017c\u00f3\u0142tych i 3 walcowatych ze skorodowanego szk\u0142a. Na zdj\u0119ciach nie tylko zobaczymy, \u017ce \u017c\u00f3\u0142te paciorki mo\u017cna nazwa\u0107 co najwy\u017cej zniekszta\u0142conymi oraz \u017ce opr\u00f3cz korozji na tych walcowatych wyra\u017anie widoczne jest niebieskie szk\u0142o.<\/p>\n Nadal w tym zestawie brakuje nam zielonych paciork\u00f3w, ale by\u0107 mo\u017ce podpowied\u017a znajdziemy w obiszowskich tyglach. Kolor ten nieidealnie oddaje fotografia, na kt\u00f3rej uda\u0142o mi si\u0119 uchwyci\u0107 wizerunek warstwy masy szklanej znajduj\u0105cej si\u0119 na zewn\u0119trznej powierzchni fragmentu tygla. W dniu 27 listopada 2025 roku w Centrum Kultury i Sportu w Gr\u0119bocicach<\/em> mieli\u015bmy okazj\u0119 podziwia\u0107 go na wy\u015bwietlanej przez Sylwi\u0119 Siemianowsk\u0105 prezentacji podczas wyk\u0142adu zatytu\u0142owanego Ceramika i szk\u0142o w Kraju Dziadoszan<\/em>. A to nie wszystko…<\/p>\n Opr\u00f3cz 23 paciork\u00f3w zaliczonych do obiszowskiego skarbu, w trakcie kolejnych sezon\u00f3w badawczych odkryto:<\/p>\n\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n[…]
\nProduktem finalnym by\u0142y zapewne proste formy paciork\u00f3w jednobarwnych zbli\u017conych do rozpowszechnionych w IX-X w. form kr\u0105\u017ckowych, beczu\u0142kowatych, czy wyp\u0142aszczonych kulistych (por. Steppuhn 1998: 18, formy 1, 4, 5; ryc. 27).<\/p><\/blockquote>\n<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n
\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tpostscriptum<\/h2>\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n
\n
\n
\n
\n
<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t