{"id":1918,"date":"2024-03-17T15:54:17","date_gmt":"2024-03-17T16:54:17","guid":{"rendered":"https:\/\/chruscielowisko.dzwiek.org\/?page_id=1918"},"modified":"2025-12-15T14:39:49","modified_gmt":"2025-12-15T12:39:49","slug":"oselki-z-jeglowej","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/chruscielowisko.org\/?page_id=1918","title":{"rendered":"ose\u0142ki z Jeg\u0142owej"},"content":{"rendered":"

opublikowano:<\/i> 2024-03-17, ostatnia aktualizacja:<\/i> 2024-07-05<\/small><\/small><\/p>\n

Zabytki<\/h2>\n

\u0179r\u00f3d\u0142owa cz\u0119\u015b\u0107 tego artyku\u0142u, to w zasadzie informacje wyci\u0105gni\u0119te z dw\u00f3ch monografii Ewy Lisowskiej: jednej o pozyskiwaniu i wykorzystywaniu ska\u0142 na Dolnym \u015al\u0105sku we wczesnym \u015bredniowieczu (Lisowska 2013) oraz kolejnej o gospodarczym wykorzystaniu ska\u0142 Wzg\u00f3rz Strzeli\u0144skich w przesz\u0142o\u015bci (Lisowska 2017).<\/p>\n

Ska\u0142a<\/h3>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\u0141upek jeg\u0142owski jest okre\u015bleniem geograficzno-petrograficznym odnosz\u0105cym si\u0119 do konkretnej odmiany \u0142upk\u00f3w kwarcytowo-serycytowych, kt\u00f3rych wychodnie zlokalizowane s\u0105 w okolicy wsi Jeg\u0142owa na Wzg\u00f3rzach Strzeli\u0144skich (Lisowska 2013, s. 69).<\/p>\n

Dalej w zestawieniu tabelarycznym g\u0142\u00f3wnych rejon\u00f3w pozyskiwania ska\u0142 autorka umieszcza szersz\u0105 definicj\u0119, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzi nasz \u0142upek. Jest to tzw. jeg\u0142owska seria kwarcytowa, z kt\u00f3r\u0105 identyfikuje si\u0119 \u0142upki kwarcytowo-serycytowe i kwarcowe maj\u0105ce charakterystyczne bia\u0142e zabarwienie. Ska\u0142y te wyst\u0119puj\u0105 w okolicach wsi Jeg\u0142owa, Krzywina, Stru\u017cyna i Przeworno. We wczesnym \u015bredniowieczu wykorzystywane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie do wyrobu ose\u0142ek, rzadziej g\u0142adzik\u00f3w i podk\u0142adek (Lisowska 2013, s. 84).<\/p>\n

Ska\u0142y te s\u0105 \u0142atwo rozpoznawalne metod\u0105 makroskopow\u0105 i zdecydowanie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od nielicznych egzemplarzy \u0142upk\u00f3w kwarcowo-serycytowych spotykanych w materiale narzutowymi i importowanym. Maj\u0105 zazwyczaj barw\u0119 bia\u0142o-srebrzyst\u0105 i szaro-srebrzyst\u0105 (Lisowska 2013, s. 204).<\/p>\n

Cytat za Lisowska 2013 s. 218:<\/p>\n

Z uwagi na intensywne wykorzystanie ska\u0142 w pradziejach istotna jest przede wszystkim m\u0142odsza seria \u0142upkowa, obejmuj\u0105ca tzw. warstwy z Jeg\u0142owej (jeg\u0142owska seria kwarcytowa). Tworz\u0105 one najwi\u0119ksz\u0105 jednolit\u0105 wychodni\u0119 na obszarze Polski, ods\u0142aniaj\u0105c\u0105 si\u0119 w gminach Przeworno i Strzelin pomi\u0119dzy miejscowo\u015bciami: Jeg\u0142owa, Krzywina, Przeworno, Nowolesie, Stru\u017cyna. Kwarcyty wieku dewo\u0144skiego wyst\u0119puj\u0105 tu w trzech odmianach (Sachanbi\u0144ski, Ka\u017amierczyk 1988, s. 165):<\/p>\n

    \n
  1. Kwarcyty grubo\u0142awicowe o strukturze krystalicznej i teksturze bez\u0142adnej;<\/li>\n
  2. Kwarcyty \u015brednio- i cienko\u0142awicowe z tekstur\u0105 kierunkow\u0105;<\/li>\n
  3. Kwarcyty daktylowe (zlepie\u0144ce), z charakterystycznymi ziarnami kwarcu (\u201edaktylami\u201d) u\u0142o\u017conymi zgodnie z p\u0142aszczyznami u\u0142awicenia.<\/li>\n<\/ol>\n

    Towarzysz\u0105 im liczne wk\u0142adki \u0142upk\u00f3w kwarcowo-serycytowych, p\u0142ynnie przechodz\u0105ce w kwarcyty.<\/p><\/blockquote>\n

    Nie uda\u0142o si\u0119 jednoznacznie zidentyfikowa\u0107 pozosta\u0142o\u015bci zwi\u0105zanych z ekploatacj\u0105 tego surowca w pradziejach i wczesnym \u015bredniowieczu. By\u0107 mo\u017ce s\u0105 to te same miejsca, z kt\u00f3rych jako najdogodniejszych, pozyskuje si\u0119 materia\u0142 do dzi\u015b (Lisowska 2013, s. 41, 2017 s. 70)<\/p>\n

    Chronologia<\/h3>\n

    Pocz\u0105tki eksploatacji \u0142upku jeg\u0142owskiego si\u0119gaj\u0105 okresu wp\u0142yw\u00f3w rzymskich, a by\u0107 mo\u017ce nawet okresu late\u0144skiego, aczkolwiek wszystkie stanowiska datowane na ten ostatni s\u0105 zarazem zespo\u0142ami wielokulturowymi (Lisowska 2013, s. 41, 205).<\/p>\n

    Ustalenie chronologii najstarszych stanowisk zawieraj\u0105cych ose\u0142ki z Jeg\u0142owej jest problematyczne. Wymieniane s\u0105: wielofazowe stanowisko w Januszkowicach, niejednoznacznie datowane stanowisko w Chwa\u0142kowie oraz stanowiska w \u017bukowicach, w kt\u00f3rych niekt\u00f3re obiekty mimo pewnego datowania przez Micha\u0142a Parczewskiego autorka proponuje odm\u0142odzi\u0107 ze wzg\u0119du na wyst\u0119powanie tam ose\u0142ek skandynawskich (Lisowska 2013, s. 208, 242-243).<\/p>\n

    Od prze\u0142omu VIII i IX wieku mo\u017cna zaobserwowa\u0107 upowrzechnianie si\u0119 ose\u0142ek z \u0142upku jeg\u0142owskiego, a najwi\u0119ksz\u0105 intensywno\u015b\u0107 przypada w przedziale pomi\u0119dzy X a XIII wiekiem (Lisowska 2013, s. 209).<\/p>\n

    Zabytki<\/h3>\n

    \"\"<\/a><\/p>\n

    Krzysztof Jaworski w swoim artykule z 2008, kt\u00f3rego tytu\u0142 zaczyna od s\u0142\u00f3w “Gdzie ta Jeg\u0142owa?”, zastanawia si\u0119 nad brakiem tych ose\u0142ek we wczesnym \u015bredniowieczu w por\u00f3waniu do wcze\u015bniejszych okres\u00f3w. Pomimo, \u017ce taka sytuacja by\u0142a podyktowana \u00f3wczesnym stanem bada\u0144, to obecnie nadal zauwa\u017ca si\u0119, wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 takich ose\u0142ek w m\u0142odszym okresie przedrzymskim i okresie wp\u0142yw\u00f3w rzymskich ni\u017c we wczesnym \u015bredniowieczu (Lisowska 2017, s. 20 za Jaworski 2008).<\/p>\n

    W publikowanym przez Ew\u0119 Lisowsk\u0105 tabelarycznym zestawieniu 631 wczesno\u015bredniowiecznych ose\u0142ek na terenie \u015al\u0105ska, 89 zabytk\u00f3w wykonano z \u0142upka jeg\u0142owskiego, co daje 14% ca\u0142o\u015bci (Lisowska 2013, s. 124).<\/p>\n

    Dalej jednak autorka podaje w tek\u015bcie nieco wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119, bo 104 takich zabytk\u00f3w odkrytych w 33 dolno\u015bl\u0105skich miejscowo\u015bciach. Najliczniej wyst\u0105pi\u0142y we Wroc\u0142awiu-Ostrowie Tumskim, bo a\u017c 31 sztuk (Lisowska 2013, s. 205). Dawa\u0142oby to zatem 16% ca\u0142o\u015bci, ale z kolei w za\u0142\u0105czonych do publikacji tablicach s\u0142owo “ose\u0142ka” zosta\u0142o u\u017cyto przy 673 zabytkach, co sprawia, \u017ce mo\u017ce lepiej stosunek tych zabytk\u00f3w u\u015bredni\u0107 do 15%.<\/p>\n

    W kolejnej publikacji po\u015bwi\u0119conej tej tematyce, autorka przytacza 154 ose\u0142ki jeg\u0142owskie zidentyfikowane na wszystkich wczesno\u015bredniowiecznych stanowiskach \u0142\u0105cznie z tymi poza granicami Dolnego \u015al\u0105ska. Odnajdujemy je nawet w odleg\u0142ym Wolinie, Haithabu, Kaupang, Oslo, czy Mikulcicach (Lisowska 2017, s. 61).<\/p>\n

    \"\"<\/a>Czego nie u\u015bwiadczymy w \u017cadnej z tych dw\u00f3ch publikacji to informacji o obecno\u015bci ose\u0142ek jeg\u0142owskich w Gostyniu (Lisowska 2013, 2017). Miejscowo\u015b\u0107 ta zosta\u0142a umieszczona na mapie w publikacji Krzysztofa Jaworskiego, kt\u00f3ry w tek\u015bcie odnosi si\u0119 jedynie do niepublikownych materia\u0142\u00f3w Paw\u0142a Rze\u017anika, z kt\u00f3rych ma wynika\u0107, \u017ce dla 3 egzemplarzy gosty\u0144skich ose\u0142ek A. W\u00f3jcik dokona\u0142 analizy petrograficznej (Jaworski 2008, Ryc. 1, s. 417). Jak si\u0119 dowiadujemy z publikacji Ewy Lisowskiej, najpewniej chodzi o 3 ose\u0142ki odkryte w 1996 roku w wykopie VII\/96 wykonane z gnejsu i piaskowca (Lisowska 2013, katalog s. 19). Wygl\u0105da na to, \u017ce musia\u0142o zatem doj\u015b\u0107 do pomy\u0142ki i Gosty\u0144 nie powinien znale\u017a\u0107 si\u0119 na tej mapie.<\/p>\n

    Do poni\u017cszego zestawienia wybra\u0142em tylko te ose\u0142ki, u kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady mocowania w postaci: \u015blad\u00f3w nawiercanego otworu lub dookolnie naci\u0119tego rowka. Ze wzgl\u0119du na ich niewiel\u0105 ilo\u015b\u0107, zestaw wzbogaci\u0142em o zabytki z ziem dziadoszyckich s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n