![\"\"](\"https:\/\/chruscielowisko.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Zrzut-ekranu-2023-12-29-123858.jpg\")
<\/a> Dzi\u0119ki publikacji Ewy Lisowskiej (Lisowska 2013 Ryc. 135) uda\u0142o mi si\u0119 dotrze\u0107 do opis\u00f3w wielu kamiennych zabytk\u00f3w z ziemi Dziadoszyc\u00f3w. Ciekawym wydaje si\u0119, \u017ce g\u0142ogowskie skupienie stanowisk wyra\u017anie odznacza si\u0119 na tle dolno\u015bl\u0105skiej mapy liczb\u0105 odnotowanych tu ose\u0142ek pochodzenia skandynawskiego (z 247 zabytk\u00f3w kamiennych 19% to importy ze Skandynawii). Mo\u017ce to \u015bwiadczy\u0107 o odr\u0119bno\u015bci jednostki terytorialnej zwi\u0105zanej z dalkowsko-obrza\u0144sk\u0105 ceramik\u0105 b\u0119d\u0105cej w strefie oddzia\u0142ywa\u0144 p\u00f3\u0142nocnych.<\/p>\nNa temat dyskusji nad proweniencj\u0105 fyllit\u00f3w mo\u017cecie przeczyta\u0107 we wspomnianej wy\u017cej publikacji oraz w artykule Micha\u0142a Kary (Lisowska 2013 s. 216-220, Kara 2006).<\/p>\n
Do publikacji na p\u0142ycie CD do\u0142\u0105czono Katalog zabytk\u00f3w i analiz petrograficznych<\/em>, z kt\u00f3rego wyci\u0105gn\u0105\u0142em wszystkie zabytki ze stanowisk znajduj\u0105cych si\u0119 w szeroko rozumianej ziemi Dziadoszyc\u00f3w. Ograniczy\u0142em je do tych opisanych jako ose\u0142ki pochodzenia skandynawskiego, w kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady mocowania. Nie uzwzgl\u0119dni\u0142em zabytk\u00f3w wykonanych z tych surowc\u00f3w, w kt\u00f3rych autorka upatruje r\u00f3wnie\u017c ich skandynawskie pochodzenie w tek\u015bcie, ale nie zaznaczy\u0142a tego wyra\u017anie w zestawieniu tabelarycznym.<\/p>\n Zabytki pogrupowa\u0142em na te o cechach fyllitu, pochodz\u0105ce z Eidsborg oraz inne.<\/p>\n Cytat za Lisowska 2013 s. 218:<\/p>\n Na Dolnym \u015al\u0105sku zaobserwowano jedynie kilka egzemplarzy ose\u0142ek, kt\u00f3re mo\u017cna identyfikowa\u0107 z \u201eczystymi fyllitami\u201d. Wiekszo\u015b\u0107 materia\u0142u pochodzenia skandynawskiego reprezentowana jest przez purpurowe i fioletowe odmiany \u0142upk\u00f3w mu\u0142owcowych i mu\u0142owc\u00f3w o cechach fyllitu (jedwabisty po\u0142ysk). Bior\u0105c pod uwag\u0119 spos\u00f3b rozprzestrzeniania si\u0119 surowc\u00f3w kamiennych, \u0142upki fyllitowe zdecydowanie od tego modelu odbiegaj\u0105. Odkryto je jedynie na stanowiskach we Wroc\u0142awiu i w Bytomiu Odrza\u0144skim. Pozosta\u0142e surowce identyfikowane z nap\u0142ywem materia\u0142u skandynawskiego prezentuj\u0105 odmiany, kt\u00f3re okre\u015blamy tu jako \u201emu\u0142owiec barwy wi\u015bniowej\/fyllit\u201d. W\u015br\u00f3d badaczy zachodnioeuropejskich nie ma r\u00f3wnie\u017c zgodno\u015bci, co do nomenklatury tej grupy ska\u0142. Bywa ona opisywana jako: muscovite-biotite-quartz-phyllite<\/em> (Ellis 1969), blue phyllite<\/em> (Moore 1978), dark, blue-purple phyllite<\/em> (Moore 1983, Gaunt 2000), purple phyllite<\/em> (Crosby, Mitchell 1987), bluish-grey to dark grey phyllite<\/em> (Kars 1983) i dark grey, very fine grained, muscovite-quartz schist with prominent mineral lineation<\/em> (Askvik 2008).<\/p><\/blockquote>\n Dobrzejowice<\/strong>, stan. 2, IX-po\u0142. X w., nr inw. MH\/A\/1748 Cytat za Lisowska 2013 s. 218:<\/p>\n Znacznie wi\u0119cej trudno\u015bci przysporzy\u0142o natomiast poprawne zidentyfikowanie drugiej kategorii ose\u0142ek skandynawskich, z tak zwanej odmiany \u201eEidsborg\u201d. Podobne do nich pod wieloma wzgl\u0119dami s\u0105 okre\u015blone makroskopowo jak i pod mikroskopem \u0142upki wyst\u0119puj\u0105ce w materiale narzutowym, jak i w Sudetach. Dlatego te\u017c na obecnym etapie bada\u0144 ich identyfikacja w rejonie dolno\u015bl\u0105skim nale\u017cy do bardzo trudnych. Generalnie \u0142upki kwarcowo skaleniowo-muskowitowe z Telemarku wyst\u0119puj\u0105 w dw\u00f3ch zasadniczych odmianach: \u201eEidsborg Hardstein\u201d oraz \u201eEidsborg Blaustein\u201d (odmiany twarda i mi\u0119kka). Przypuszczalnie wyst\u0119puj\u0105 one r\u00f3wnie\u017c w inwentarzach stanowisk dolno\u015blaskich, tutaj mog\u0105 plasowa\u0107 si\u0119 w okre\u015blanej przez nas grupie \u0142upk\u00f3w kwarcowo-skaleniowych, o proweniencji trudnej do ustalenia (zob. Katalog).<\/p><\/blockquote>\n \u017bukowice <\/strong>stan.9, jama 95, IX-X w., nr inw. MH\/A\/401 Spoza teren\u00f3w Dziadoszyc\u00f3w na Dolnym \u015al\u0105sku zidentyfikowano ose\u0142ki z Eidsborg we Wroc\u0142awiu – Nowym Targu (XII-XIII w.) oraz na wroc\u0142awskim Ostrowie Tumskim (po\u0142. XIII-po\u0142.XIV w.), gdzie r\u00f3wnie\u017c znaleziono ose\u0142k\u0119 wykonan\u0105 z twardej odmiany tej ska\u0142y (2. po\u0142. XI-2. po\u0142. XIII w.)<\/p>\n Cytat za Lisowska 2013 s. 218:<\/p>\n Ose\u0142ki okre\u015blone przez nas jako skandynawskie wystapi\u0142y na 24 stanowiskach dolno\u015bl\u0105skich oraz w Opolu. Do wyrob\u00f3w o proweniencji skandynawskiej zaliczono r\u00f3wnie\u017c, po uprzednich konsultacjach, niekt\u00f3re \u0142upki chlorytowe i andaluzytowe. Dok\u0142adne sprecyzowanie ich potencjalnych wychodni wymaga jednak dodatkowych bada\u0144. Nale\u017ca\u0142oby r\u00f3wnie\u017c przebada\u0107 pod tym k\u0105tem materia\u0142y ze Szwecji. W inwentarzach analizowanych stanowisk wystapi\u0142o ponad 50 wyrob\u00f3w, kt\u00f3re uznajemy za importy skandynawskie. Podobne surowce nie wyst\u0119puj\u0105 w materiale narzutowym (odrzucono \u0142upki kwarcowo-skaleniowe \u201ew typie Eidsborg\u201d makroskopowo zbli\u017cone do eratyk\u00f3w). Potencjalne ska\u0142y, z kt\u00f3rych wykonane by\u0142y ose\u0142ki r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 pochodzi\u0107 z p\u00f3\u0142nocy (\u0142upki mu\u0142owcowe, krzemionkowe, kwarcowe) na chwil\u0119 obecn\u0105 pozostawiono bez u\u015bcislania ich proweniencji.<\/p><\/blockquote>\n G\u0142og\u00f3w<\/strong>, stan. 3, ar 219, obiekt 3, IX-XIII w., nr inw. MH\/A\/5213\/438 Pozyskanie materia\u0142u oraz wykonanie kilku ose\u0142ek powierzy\u0142em norweskiemu rekonstruktorowi o imieniu Joel Tang Hermansen<\/a>, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 wykona\u0107 poni\u017csze egzemplarze ze ska\u0142 pochodz\u0105cych z kamienio\u0142om\u00f3w w Mostadmarka, Eidsborg oraz rejonu Valdres. O kamienio\u0142omach z Eidsborg i Mostadmarka mo\u017cecie poczyta\u0107 w artykule opisuj\u0105cym pochodzenie ose\u0142ek z Ribe (Baug et al. 2019). Natomiast do tej pory nie dotar\u0142em do informacji o kamienio\u0142omach z rejonu Valdres, z kt\u00f3rego pochodzi zielony i szary \u0142upek (green & grey mud slate) u\u017cyty przez Joela. Nie mam te\u017c pewno\u015bci, czy kt\u00f3ra\u015b z tych ska\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0142a do wykonania kt\u00f3rejkolwiek z ose\u0142ek z grupy Inne kamienie<\/em>. Ogromnym utrudnieniem w identyfikacji s\u0105 rozbie\u017cno\u015bci w nazewnictwie w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach oraz u\u017cywanie uog\u00f3lnionych nazw w przypadku niepewno\u015bci. Nazwy ska\u0142 w podpisach pod zdj\u0119ciami rekonstrukcji pozostawi\u0142em w oryginale tak jak je dosta\u0142em od Joela.Mu\u0142owiec barwy wi\u015bniowej\/fyllit<\/h3>\n
\n– mu\u0142owiec koloru wi\u015bniowiego o spoiwie krzemionkowym ze Skandynawii
\nG\u0142og\u00f3w<\/strong>, Pawie Oczka, w-p II, w-a 4, g\u0142. 90-112, IX\/X-XII w., nr inw. MH\/A\/5039\/11
\n– \u0142upek mu\u0142owcowy z \u0142yszczykami, barwy ciemnopurpurowej ze Skandynawii
\nObisz\u00f3w<\/strong>, stan.9, w-p VII\/01, m2 K2, w-a kult., g\u0142. 10-20, IX\/X-kon. X w., nr inw. 285\/01
\n– mu\u0142owiec\/fyllit wi\u015bniowy z Norwegii
\nPrzedmo\u015bcie<\/strong>, stan.1, w-p I, w-a IV, cz. wschodnia, IX-X w., nr inw. MH\/A\/5237\/24
\n– mu\u0142owiec\/fyllit wi\u015bniowy z zachodzniej Norwegii
\n\u017bukowice<\/strong>, stan.2, jama 20, X-XI w., nr inw. MH\/A\/992
\n– mu\u0142owiec barwy wi\u015bniowej z Norwegii<\/p>\n<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tOdmiany Hardstein i Blaustein z Eidsborg<\/h3>\n
\n– \u0142upek kwarcowo-skaleniowo-\u0142yszczykowy ze Skandynawii (prawdopodobnie Eidsborg, odmiana \u201eweak\u201d)<\/p>\n<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tInne kamienie<\/h3>\n
\n– szarozielony mu\u0142owiec ze Skandynawii
\n\u017bukowice<\/strong>, stan.47, w-p I, ar 1, w-a kult., IX-XI w., nr inw. MH\/A\/5142\/189
\n– \u0142upek gruze\u0142kowy z andaluzytem z po\u0142udniowej Norwegii lub po\u0142udniowej Szwecji
\n\u017bukowice<\/strong>, stan.47, w-p I, ar 1, ob. 2, IX-XI w., nr inw. MH\/A\/5142\/14
\n– \u0142upek kwarcowo-skaleniowy z \u017cy\u0142kami uwodnionych tlenk\u00f3w \u017celaza ze Skandynawii<\/p>\n<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\tRekonstrukcje<\/h2>\n
\n<\/a>
\nW jednej z rekonstrukcji Joelowi uda\u0142o si\u0119 zrobi\u0107 naci\u0119cia na kraw\u0119dziach podobne do tych z dobrzejowickiego zabytku. Eksperymentalnie wykorzysta\u0142em je jako rowki, w kt\u00f3rych zacisn\u0105\u0142em w\u0119ze\u0142 ze zmoczonego sk\u00f3rzanego rzemienia (schemat w\u0119z\u0142a na rysunku obok). Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tak sporz\u0105dzony uchwyt nawet na p\u0142ytkich rowkach naci\u0119tych na zw\u0119\u017caj\u0105cym si\u0119 ko\u0144cu ose\u0142ki jest w stanie zapewni\u0107 bardzo mocne \u0142\u0105czenie. Pozostaje poeksperymentowa\u0107 jak bardzo trwa\u0142e.<\/p>\n<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t